Programma 5: Economie en Mienskip

Economie speelt een belangrijke rol in de brede welvaart. De Economische Samenwerkingsagenda is onze agenda en richt zich op de stuwende economische sectoren (duurzaam verdienvermogen). Dit doen we vanuit de triple helix in het platform EBF, dat begin 2026 is opgericht als opvolger van IPF, waarmee we de Brede Welvaart Fryslân verder kunnen doorontwikkelen. Daarmee dragen we bij aan een schoon, gezond en gelukkig Fryslân.

Taakvrijheid 
De taakvrijheid op het economische domein is groot. Voor het stimuleren van kennis en innovatie door provincies bestaat geen wettelijk kader. Er is sprake van volledig autonoom beleid waarvan de stimulering van kennis en innovatie valt onder de kerntaak smal. Het ondersteunen van de diverse ecosystemen valt onder de kerntaak breed.

Rolvrijheid 
Vanwege het volledig autonome karakter van onze inzet op de regionale economie is ook de rolvrijheid in principe groot. We werken ons beleid, ambities en doelen regionaal uit met het EBF (Economic Board Fryslân) en VCF (Vereniging Circulair Fryslân) en noordelijk vanuit de Regionale Innovatie Strategie Smart Specialisation (RIS3) en landelijk vanuit de Kennis- en Innovatie Agenda. Ook vervullen we hierin een voorbeeldrol, door zelf zoveel mogelijk circulair in te kopen en een stimulerende rol als launching customer voor innovatieve en/of circulaire experimenten.  

Toelichting
Dit beleidsveld kent deels budgetvrijheid. De deelnemersbijdrage aan de NOM ligt meerjarig vast, evenals de boekjaarsubsidies aan de partijen in het ecosysteem, zoals IPF, VCF, Planbureau Fryslân, Wetsus, Merk Fryslân en de Marrekrite.

De grootste verschillen tussen de begrote bedragen per jaar worden veroorzaakt door financiële fluctuaties over de jaren voor de uitvoering van de beleidsnota. Daarnaast bevat dit beleidsveld diverse tijdelijke middelen voor de cofinanciering van Efro-Ez/Interreg-projecten, welke een wisselend bestedingsritme kennen. Tot slot zijn er diverse budgetten welke een afbouwend bestedingsritme kennen, waaronder het Meer van Oudega, De Nieuwe Afsluitdijk (gebiedsinrichting en Beleefcentrum) en Breedband. 

Onderstaande voorstellen uit de kadernota zijn verwerkt in bovenstaande tabel. In de kadernotavoorstellen Friese brede welvaart en Iconische evenementen en Uitvoering waddenprojecten zijn ook middelen voor formatie opgenomen. Deze middelen zijn verwerkt in programma 6 Bedrijfsvoering, beleidsveld 6.1.

Een bloeiend cultureel leven dat zorgt voor beweging in de Friese samenleving. "Yn strjitten, op pleinen, yn greiden, op marren, yn tsjerken, teäters, skoallen en musea litte wy sjen hokker moaie ferhalen Fryslân herberget". 

Taal
Op het gebied van Taal merken we een trend dat er meer aandacht en begrip is voor meertaligheid. Dat zien we zowel op rijksniveau, bijvoorbeeld in het nieuwste regeerakkoord 'Aan de slag, Bouwen aan een beter Nederland'. Ook op terreinen waar meertaligheid tot recent niet of nauwelijks onderwerp van gesprek was, is de Friese taal in beeld. Zoals in het verkeer, de populaire cultuur of buitenlands beleid. Door de inzet op verschillende domeinen die vallen onder de BFTK, zien we in Fryslân dat er op veel dossiers zaken in beweging zijn. Met name binnen het onderwijs zijn scholen zich bewust van de doelstellingen die er gesteld zijn in het kader van Taalplan Frysk 2030. We merken steeds meer toegespitst beleid en anticipatie op de nieuwe ontwikkelingen. Deze trend maakt dat het enerzijds gemakkelijker is om het gesprek te voeren over de waarde en inzet op taalbeleid. Anderzijds merken we ook dat taalbeleid een emancipatieproces is van lange adem. Met onze partners op provinciaal, nationaal en internationaal niveau richten we ons op verdere versterking en uitbreiding van ons taalbeleid.

Cultuur
Fryslân heeft een rijk cultureel leven. Een groot aantal organisaties zet zich daar constant voor in, variërend van lokale verenigingen en initiatieven die volledig op vrijwilligers draaien, tot professionele organisaties die van (inter)nationaal belang zijn, met of zonder provinciale subsidie. Vorig jaar liet de Kultuermonitor van het Fries Planbureau zien dat Friezen positief zijn over het cultuuraanbod, en bovendien in hoge mate zelf cultureel en/of creatief bezig zijn in de vrije tijd. In het culturele veld zien we meer rust dan voorgaande jaren. Hoewel de ontwikkeling van materiaal- en loonkosten een punt van zorg blijft, lukt het de Friese cultuurinstellingen goed om het hoofd boven water te houden en plannen uit te voeren. Landelijk kijken we uit naar de plannen voor het landelijk cultuurbestel vanaf 2029. Met andere provincies werken we constructief samen om als medeoverheden zoveel mogelijk betrokken te zijn bij de uitvoering.

Erfgoed
Ons erfgoed bepaalt in hoge mate de kwaliteit van onze leefomgeving en onze identiteit en draagt zo bij aan brede welvaart, leefbaarheid, recreatie en toerisme. Of het nu terpen, monumenten, dorpsgezichten, archeologie of cultuurlandschappen zijn: samen vormen ze een onlosmakelijk onderdeel van het verhaal van Fryslân.

Erfgoed krijgt een steeds grotere rol in het ruimtelijke domein. Via de Omgevingsvisie De Romte Diele en de toekomstige POVI is erfgoed op verschillende manieren geborgd en zal het nog verder geborgd moeten worden. Erfgoed is één van de leidende principes voor de grote ruimtelijke transities die eraan komen, namelijk als onderdeel van het principe “omgevingskwaliteiten als ontwerpbasis”.  Per 1 januari 2024 is de omgevingswet in werking getreden. Cultureel erfgoed is aangewezen als één van de omgevingskwaliteiten van de fysieke leefomgeving. Daarom is het Omgevingsprogramma Erf-Goed 2025-2028 een programma onder de Omgevingsvisie.

Ook de erfgoedsector wordt hard geraakt door de inflatie (hoge energieprijzen) en tekorten aan bouwmaterialen en (technisch) personeel en klimaatveranderingen. Daardoor lopen de kosten en de uitvoeringstijd van onderhoud, restauratie en herbestemming op. Tot slot zien we de ontkerkelijking sneller gaat dan voorspeld. Met name de middelgrote kerken komen daardoor versneld leeg te staan. Deze kerken zijn doorgaans te groot voor herbestemming van woonhuizen (zoals met 80% van kleinere kerken al gebeurd is). Dit vraagt extra inzet van de provincie omdat er een groter beroep wordt gedaan op onze laagrentelening en subsidieregeling monumenten. De transitie van de landbouw, schaalvergroting en bevolkingskrimp en de stikstofcrisis, gecombineerd met de onderhoudstoestand maakt ook de boerderij tot een kwetsbare categorie. Tot slot zien we dat onze cultuurlandschappen steeds meer onderdruk komen te staan en de kwaliteit ervan afneemt. Het laatste heeft ook zijn weerslag op het archeologisch erfgoed. Als Provincie zetten we deze beleidsperiode daarom extra in op het bijwerken van archeologische beleidskaart FAMKE.

De opgaven voor Erfgoed zijn uitgewerkt in acties en maatregelen in het Omgevingsprogramma Erf-Goed (2024-2028). De opgaven voor Erfgoed zijn in het traject van de POVI ook zogenoemde overkoepelende opgaven. Zij worden daarom ook meegenomen in alle Omgevingsprogramma's onder de POVI. 

Sport
De landelijke ambitie is dat in 2040 75% van de inwoners voldoende beweegt. Sport en bewegen krijgen een steeds belangrijkere plaats binnen het gezondheidsbeleid. Ze worden nadrukkelijker gezien als onderdeel van preventie, mentale gezondheid en een gezonde leefstijl.

Ook Fryslân staat de komende decennia voor grote demografische veranderingen. Daarom is het belangrijk dat ons sportbeleid daarop inspeelt. Door sportvoorzieningen toegankelijk te houden, jongeren al op jonge leeftijd te betrekken en de breedtesport te versterken via de sportnota 'Fryslân yn beweging, eltsenien docht mei', dragen we bij aan een gezonde en vitale provincie.

Taakvrijheid
Friese taal: De inzet van de provincie Fryslân op het gebied van Friese taal is een wettelijke taak, onder andere gebaseerd op de afspraken die vastgelegd zijn in het Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden, het Kaderverdrag voor de bescherming van nationale minderheden en de Wet gebrûk Fryske taal en nationale onderwijswetgeving. Het is de gezamenlijke verantwoordelijkheid van het Rijk en de provincie om de Friese taal en cultuur te beschermen en te bevorderen. Verder hoort op basis van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen de provincie te zorgen voor een provinciale ondersteuningsinstelling voor de bibliotheken. Voor Fryslân is dit Fers. Ook deze taak is opgenomen in het taalbeleid.

Cultuur: De provincie heeft grote taakvrijheid in het cultuurbeleid. Dit is autonoom beleid. Tegelijk wordt cultuur wel gezien als provinciale kerntaak. De provincie is vooral verantwoordelijk voor het in stand houden van een culturele infrastructuur van provinciaal belang. Dat betreft vooral grotere instellingen die essentieel zijn voor een aantrekkelijk regionaal voorzieningenniveau. Daarnaast waarborgt de provincie de diversiteit en spreiding van het culturele aanbod. 

Erfgoed: De inzet van de provincie Fryslân op gebied van erfgoed behelst wettelijke taken en provinciale kerntaken. Verder liggen er bestuursovereenkomsten met OC&W en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Zowel de taak- als rolvrijheid is daarmee beperkt.

Sport: Het sportbeleid is autonoom. De provincie heeft op dit terrein geen wettelijke taken. Ondersteuning van sport wordt niet beschouwd als een provinciale kerntaak. Daarom vallen vrijwel alle activiteiten binnen een brede invulling van de kerntaken. Uitzondering hierop is de ondersteuning van de Friese cultuursporten: kaatsen, fierljeppen, Frysk damjen en skûtsjesilen.

Rolvrijheid
Voor de Friese taal, erfgoed en sport is de rolvrijheid beperkt. Dat hangt samen met de wettelijke taken en bestuurlijke afspraken die hiervoor gelden.

Over de rolverdeling tussen verschillende overheidslagen is voor kunst en cultuur weinig wettelijk vastgelegd. Dat zorgt ervoor dat er verschillen bestaan in rolopvatting tussen diverse provincies. Met andere provincies wordt binnen IPO-verband sinds enige tijd gewerkt aan een gezamenlijke visie op de rol van de provincie in het (landelijk) cultuurbestel. De bedoeling is om op basis daarvan ook duidelijker afspraken met het Rijk en gemeenten te kunnen maken. 

Toelichting
Dit beleidsveld kent deels budgetvrijheid. Alle boekjaarsubsidies op het gebied van Taal, Cultuur, Erfgoed en Sport liggen meerjarig vast. Daarnaast hebben we met name op het gebied van Taal en Erfgoed middelen voor wettelijke taken. Bij Erfgoed ontvangen we een decentralisatie-uitkering voor de restauratie van monumenten waarvoor een inspanningsverplichting voor matching geldt.

De grootste verschillen tussen de begrote bedragen per jaar worden veroorzaakt door de financiële fluctuatie over de jaren voor de uitvoering van de beleidsnota's, Rijksmiddelen voor uitvoering van de BFTK en mutaties als gevolg van lastneming subsidies waarvan het grote verschil tussen het jaar 2026 en de opvolgende jaren achter het doel ‘Toegankelijke cultuursector’ een opvallend voorbeeld is. Dit is een gevolg van het feit dat voor een groot deel van de meerjarige subsidies onder de regelingen Kunstinstellingen 2026-2028 en Musea 2026-2028 de lastneming in 2026 plaatsvindt.

In onderstaande tabel zijn de voorstellen uit de kadernota die betrekking hebben op dit beleidsveld verwerkt. Het kadernotavoorstel Fûns Fryske tolken bevat alleen budget voor formatie. Deze middelen zijn verwerkt in programma 6 Bedrijfsvoering, beleidsveld 6.1. 

We streven vanuit dit beleidsveld naar een leefbaar, sociaal en vitaal Fryslân waarin iedereen kan meedoen en kan bijdragen aan de samenleving. Hoe ziet dat eruit en wat is ervoor nodig?

De komende jaren krijgt Fryslân te maken met verschillende demografische ontwikkelingen die van invloed zijn op de leefbaarheid. Het aantal geboorten neemt al jaren af. Tegelijkertijd vestigen zich jaarlijks meer mensen in Fryslân dan er vertrekken, waardoor de bevolking nog licht groeit. Van krimp is momenteel dan ook geen sprake, maar wel van een veranderende bevolkingssamenstelling. Door ontgroening en dubbele vergrijzing neemt het aandeel jongeren af, terwijl het aandeel ouderen toeneemt. De verwachting is dat de bevolkingsgroei op de middellange termijn verder afneemt en in meerdere gebieden omslaat in bevolkingsdaling.

Naast demografische ontwikkelingen zien we een toenemende individualisering, die het gemeenschapsleven beïnvloedt. Vrijwilligerswerk, mantelzorg en het verenigingsleven staan daardoor onder druk. Er wordt meer verwacht van minder mensen. Ook op de arbeidsmarkt worden de gevolgen van personeelstekorten in verschillende beroepsgroepen steeds zichtbaarder. Daarnaast wordt het steeds moeilijker om voorzieningen, met name op het platteland, beschikbaar en bereikbaar te houden. Door schaalvergroting en centralisatie zijn al veel basisvoorzieningen uit het landelijk gebied verdwenen.

Ook het Rijk heeft steeds meer aandacht voor de leefbaarheid in de regio. In 2023 zijn de Regio Deals gestart. Daarin werken Rijk en regio samen aan de kwaliteit van leven en de leefbaarheid. Alle regio's in Fryslân nemen deel of hebben deelgenomen aan een of meer Regio Deals.

Daarnaast is begin 2025 het Nationaal Programma Vitale Regio's (NPVR) gestart. Dit programma richt zich de komende twintig jaar op het versterken van de leefbaarheid, voorzieningen en toekomstkansen in elf regio's aan de randen van Nederland. Voor Fryslân betreft dit de regio's Noard-Fryslân en Zuidoost-Fryslân. Het NPVR is een uitwerking van het rapport 'Elke regio telt!'. Samen met het Rijk, mede-overheden en maatschappelijke organisaties werken we de komende twintig jaar aan een toekomstagenda voor deze regio's. Daarnaast zijn we met ministeries in gesprek over aanpassing van de beleids- en investeringslogica van het Rijk.

Taakvrijheid
Op het gebied van leefbaarheid heeft de provincie veel taakvrijheid. Met uitzondering van de bestuurstafel Seker en Sûn, die invulling geeft aan de wettelijke taak voor een raad voor de volksgezondheid, is het leefbaarheidsbeleid grotendeels autonoom.

Rolvrijheid
De komende periode blijven we investeren in leefbaarheid, meer dan vanuit wettelijke taken is vereist. Gemeenten zijn het eerste aanspreekpunt voor het behoud en de versterking van de leefbaarheid. Onze rol als middenbestuur is daarop aanvullend. Wij vervullen daarbij vier rollen:

• faciliteren: door kennis te verzamelen en te delen;
• verbinden: door samenwerking te stimuleren en netwerken te vormen;
• agenderen: door aandacht te vragen voor maatschappelijke vraagstukken;
• financieren: door projecten en organisaties te subsidiëren en te ondersteunen.

Daarbij richten we ons op de pijlers sociale gemeenschap, gezonde gemeenschap en gelijke gemeenschap.

Toelichting
Dit beleidsveld kent een hoge mate van budgetvrijheid. Alleen de boekjaarsubsidie aan Planbureau Fryslân ligt meerjarig vast.

De grootste verschillen tussen de begrote bedragen per jaar worden veroorzaakt door de resterende tijdelijke middelen van voornamelijk Leader, Tsjûkemar/Nannewiid, het Iepen Mienskipsfûns (IMF) en de Dorpsontwikkelingsmaatschappijen (DOM's). 

De middelen die gereserveerd waren voor het project Holwerd aan Zee hebben een nieuwe bestemming gekregen en zijn in lijn met die bestemming (grotendeels) als GS-voorwaardelijk budget in een nieuw bestedingsritme gezet.

Onderstaande voorstellen uit de kadernota zijn verwerkt in bovenstaande tabel. In deze kadernotavoorstellen zijn ook middelen voor formatie opgenomen. Deze middelen zijn verwerkt in programma 6 Bedrijfsvoering, beleidsveld 6.1.