Paragraaf 6. Grondbeleid

Het grondbeleid van de provincie faciliteert de provinciale opgaven in het landelijk gebied maar ook op het gebied van infrastructuur en mobiliteit. Wij concentreren ons op de lopende opgaven die in ons begroting zijn opgenomen. Uitgangspunt hierbij is dat wij grond aankopen en verkopen die wij inzetten voor onze opgaven. 

De Provinciale grondbank
In de provinciale grondbank zijn alle gronden opgenomen die bij de provincie in bezit zijn. Dit zijn gronden voor onze (vaar) wegen, gronden voor de aanleg van natuur, veenweide, infrastructuur en ruil- en restgronden. De provincie heeft ruim 15.000 ha grond, waarvan ruim 12.000 ha structureel bezit (wegen, meren, vaarwegen, etc.). De resterende gronden zijn gronden die in tijdelijk bezit zijn ten bate van de provinciale opgaven.
Naast infrastructurele werken hebben wij grote opgaven ten aanzien van de landbouw, natuur, veenweide en stikstof. Voor deze opgaven maken we gebiedsgerichte plannen die al uitgewerkt of nog in voorbereiding zijn. Bij deze vraagstukken is de inzet van grond vaak één van de bepalende factoren. Bij de vaststelling van plannen wordt daarin ook het mandaat tot aankoop van gronden voor Gedeputeerde Staten opgenomen. Indien een plan nog in voorbereiding is dan is dit mandaat er nog niet, terwijl het wel wenselijk kan zijn om een strategische aankoop te doen. Er doen zich soms kansen voor die een bijdrage kunnen leveren aan bestaande of in voorbereiding zijnde plannen.

Strategische Grondvoorraad
Provinciale Staten heeft hiervoor een investeringskrediet Strategische Grondvoorraad (SGV) van € 23,5 mln. beschikbaar gesteld om snel op deze kansen te kunnen inspringen. Deze kansen hebben zich sinds het beschikbaar stellen van het krediet voorgedaan. Er is op dit ogenblik grond aangekocht voor € 20,8 mln. (mei 2026). De eerste aankopen (gezamenlijk 34,5 ha) dateren uit 2021. Deze gronden zullen worden ingezet voor het Veenweideprogramma en blijven nog op voorraad. Daarnaast is er een aantal potentiële aankopen aangewezen waarover momenteel marktconsultatie plaatsvindt.

Nationale Grondbank
Als alternatief voor de SGV zet het college daarom in voorkomende gevallen de Nationale Grondbank (NGB) in. Het Rijk en het ministerie van LNV hebben de NGB ingesteld als aanvulling op het provinciaal grondinstrumentarium (grondbanken, grondvoorraden, etc.). Het doel van de NGB is het faciliteren van de gebiedsprocessen in het kader van de transitie landelijk gebied (realisatie opgaven Nationaal Programma Landelijk Gebied – NPLG) en de transitie van de landbouw. De NGB kan door provincies worden ingezet voor aan- en verkoop van agrarische gronden en bedrijven. Aankopen door de NGB komen op naam en de balans van de Staat en rusten niet op de provinciale begroting.

Aankoopplan
Door Provinciale Staten zijn de moties “Regie op grond” (bij de beleidsbrief landbouw januari 2025) en “Faasje op Grûnbeleid” (bij de behandeling van het plan van aanpak rest-opave NNN januari 2026) aangenomen die vragen om provinciale regie op actief grondbeleid. Het college heeft een aankoopplan toegezegd voor het najaar van 2026. Dat plan voorziet in een integraal beeld van de verwervingsopgave en aanvullend instrumentarium. In de Kadernota is aangekondigd dat dit plan zowel incidentele als structurele financiële consequenties heeft. De financiële consequenties van het plan worden vervolgens via de reguliere P&C-cyclus voorgelegd.  

Programma 2 Infrastructuur
De grotere infrastructurele projecten zijn grotendeels gerealiseerd of bevinden zich in de afrondende fase. Hoewel de fysieke uitvoering daarmee vergevorderd is, wordt nog intensief gewerkt aan de juridische en administratieve afhandeling. Hierbij gaat het onder meer om het vastleggen van rechten en het in overeenstemming brengen van de eigendomssituatie met de uitgevoerde werkzaamheden en gemaakte afspraken.

Daarnaast dienen nog diverse percelen te worden geruild of overgedragen aan overheden en andere interne programma’s, zodat beheer, onderhoud en natuurontwikkeling aansluiten bij de feitelijke eigendomssituatie.

Parallel hieraan is gestart met de verkoopopgave die uit deze projecten voortvloeit. Deze wordt in nauwe afstemming met andere provinciale opgaven uitgevoerd, waarbij waar mogelijk wordt ingezet op grondruilingen en interne overboekingen.

In de tabel onderaan deze paragraaf is het areaal van het programma Infrastructuur groter dan in de voorgaande rapportage. Dit wordt veroorzaakt doordat het project Haak om Leeuwarden in de eerdere telling niet volledig was meegenomen.

Programma 3- Natuur en Landbouw
Voor de natuurontwikkeling worden via diverse lopende gebiedsprocessen diverse (grond)verwervingen en bedrijfsverplaatsingen uitgevoerd. De belangrijkste opgave voor de natuurontwikkeling is de realisatie van het Natuur Netwerk Nederland (NNN). 

In het voorjaar van 2025 is met het rapport ‘Healweis weromsjen Natuurnetwerk Nederland’ een tussenstand voorgelegd aan Provinciale Staten. PS heeft opdracht gegeven aan Gedeputeerde Staten om een plan van aanpak uit te werken voor de realisatie van de restopgave van het NNN met de focus op de cruciale hectares en daarnaast de kansen voor de natuur buiten het NNN te onderzoeken via Grip op Kwaliteit. Het plan van aanpak is in januari 2026 voorgelegd aan PS. Er is besloten om als eerste in te zetten op het doelgericht versterken van de grondstrategie door het verjongen van de voorraad ruilgrond en de toepassing van flexibele pachtconstructies. Ten tweede wordt er ingezet op het opnieuw begrenzen van natuur door, waar het kan, natuur gelegen buiten het NNN uit te ruilen met natuur binnen het NNN. 

De realisatie van natuur blijft plaatsvinden op vrijwillige basis. De beschikbare middelen binnen het natuurpact worden voor alle prioriteiten ingezet. Wij gaan een maximale inspanning leveren om de doelen binnen NNN zoveel mogelijk te realiseren, samen met Natuer mei de Mienskip (NmdM). De natuurontwikkeling vindt plaats in de gebieden De Mieden, Beekdal-Linde, Alde Feanen en Koningsdiep. Hierin wordt nauw samengewerkt met de gebiedscommissies. In de overige gebieden wordt samen met NmdM de natuurontwikkeling opgepakt. Uitgaande van de inzet van het gehele grondinstrumentarium wordt de realisatie op ca. 200 hectare begroot.

De doelstelling is om NNN-gronden die zijn ingericht via een openbare procedure te verkopen aan een eindbeheerder. Hiertoe is in het eerste kwartaal van 2026 een nieuw beleid Verkoop ingerichte natuur door Gedeputeerde Staten vastgesteld. Het doel hiervan is meer hectares ingerichte natuur te verkopen zonder dat dit ten koste gaat van het beheer hiervan. De verkoop van ingerichte natuurgronden wordt begroot op ca. 100 hectare per jaar.

Programma 4 Ruimte en Klimaat: Veenweide
De voortgang van de grondverwerving binnen het Veenweideprogramma is gering. Voor de projecten De Hegewarren en Aldeboarn De Deelen Zuid is het merendeel van de grondaankopen inmiddels gerealiseerd. Met de resterende grondeigenaren wordt in overleg gezocht naar mogelijkheden voor verplaatsing en/of andere passende oplossingen.

Voor de overige projecten binnen het Veenweideprogramma vindt de grondverwerving plaats in opdracht van of in afstemming met de Nationale Grondbank. In de praktijk betekent dit dat het Rijk, op advies van de provincie, gronden aankoopt met het oog op toekomstige inzet binnen gebiedsgerichte processen.

De voortgang van de verwerving wordt mede beïnvloed door de huidige dynamiek op de grondmarkt. Hoewel het aantal grondtransacties (en aanbod) beperkt is, laten de transacties die wel plaatsvinden vaak uitzonderlijk hoge verkoopprijzen zien. Deze prijsontwikkeling leidt tot een sterk gespannen markt, waarbij private partijen, en in het bijzonder agrarische ondernemers, regelmatig biedingen uitbrengen die aanzienlijk boven het niveau van de door de overheid gehanteerde taxatiewaarden liggen.

Programma 5 Economie en Mienskip: Terpenproject
Bij het verkrijgen van belangrijke terpen in onze provincie werken wij samen met het Rijk. Wij hebben 7 terpen in ons bezit dus wij hebben nog een opgave. Er wordt nu onderzocht wat met flankerend beleid (kwalitatieve verplichting of verpachting onder beperkingen) nog aanvullend kan worden bereikt om de archeologische waarden van de terppercelen voor de toekomst beter te beschermen.

Overig vastgoedbezit
De provincie  heeft ca. 12.000 ha structureel bezit, waarvan het grootste deel bestemd is voor (vaar)wegen en de Friese meren. Daarnaast hebben wij diverse eigendommen die wij zelf gebruiken of verhuren. Het gaat bijvoorbeeld om:

• Brug- en sluiswachterswoningen
• Huisvesting (steunpunten) voor weg- en waterbeheer door de hele provincie
• Verhuur van oeverstroken, ligplaatsen voor recreatie arken/boten en steigers
• Tijdelijk verworven gronden die wij verpachten (ruim 2.000 ha)
• Een aantal busremises
• Het Afsluitdijk Wadden Center
• Diverse gronddepots

Ons structureel bezit wordt door de aankoop van busremises de komende jaren in stappen uitgebreid.  

Overzicht aan- en verkopen gronden ten behoeve van de provinciale opgaven
Het onderstaande overzicht geeft inzicht in de te verwerven en te verkopen hectares grond ten behoeve van de provinciale opgave. Een '0' betekent dat het bedrag of aantal hectare heel klein is en is afgerond op nul. Een '-' betekent dat het echt nul is.

De grondprijzen zijn grillig. Gemiddeld is de agrarische grondprijs in onze provincie de laagste van alle provincies maar kent deze nog steeds een stijgende lijn. Grond wordt duurder, waarbij gronden steeds meer via openbare inschrijving worden aangeboden. Voor onze provinciale opgaven leidt dit tot kostenstijgingen. Daarbij worden onze eigen gronden ook meer waard. 

Bij functieverandering van grond (voor realisatie van bijvoorbeeld de natuur en-of wateropgave) worden eventuele afwaarderingen vanuit de projecten bekostigd. Deze afwaarderingen of het aangaan van kwalitatieve verplichten (met functievermindering) zijn alleen mogelijk indien er ook daadwerkelijk budgetten voor gereserveerd zijn.