Programma 2: Infrastructuur

Dit beleidsveld richt zich primair op het gedrag van mensen in het verkeer. 

Externe ontwikkelingen
De manier waarop inwoners, ondernemers en bezoekers zich verplaatsen verandert. De groeiende aandacht voor verduurzaming, energietransitie en gezonde leefomgeving leidt tot een mobiliteitstransitie, waarbij een verschuiving plaats vindt van traditioneel vervoer (eigen auto op fossiele brandstof) naar schonere en slimmere vormen van mobiliteit. Hierin spelen ketenmobiliteit, deelmobiliteit,  publieke mobiliteit, versterking van het openbaar vervoer en stimulering van fietsgebruik een belangrijke rol.
Tegelijkertijd vraagt de specifieke Friese context — met een relatief groot landelijk gebied en verspreide kernen — om maatwerkoplossingen die aansluiten bij de mobiliteitsbehoefte van iedereen (inwoners en bedrijven). Om de vervoersgelijkheid te verbeteren, wordt landelijk ingezet op een nationaal 'bereikbaarheidspeil'. Binnen de verschillende Regiodeals is ook aandacht voor het stimuleren van vervoersgelijkheid. 

Daarnaast staat de verkeersveiligheid onder druk. Het aantal ernstig gewonde verkeersslachtoffers stijgt met als gevolg dat de daling van het aantal verkeersdoden stagneert, zowel landelijk als in Fryslân (zie tabel 1  en 2). Door maatschappelijke ontwikkelingen, zoals groei van bevolking en bedrijvigheid, vergrijzing, een grotere diversiteit aan vervoersmiddelen en technologische ontwikkelingen, is het verkeersysteem en de deelname daaraan complexer en risicovoller geworden.
De prognoses zijn niet hoopvol. Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV, 2025) verwacht, dat zonder aanvullende maatregelen, het aantal ernstig en matig verkeergewonden en verkeersdoden tot 2040 verder zal toenemen. Belangrijke risicogroepen zijn daarbij fietsers en ouderen. Deze prognoses in combinatie met teruglopende budgetten bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, leiden tot  een zorgelijke situatie rondom verkeersveiligheid. 

Tabel 1 Aantallen verkeersongevallen, -gewonden en -doden van 2020 t/m 2025 in Nederland

Tabel 2 Aantallen verkeersongevallen, -gewonden en -doden van 2020 t/m 2025 in Fryslân 

Daarnaast blijft een forse inzet nodig om mobiliteit te verduurzamen en fossielvrij te maken, zodat de doelstellingen uit het klimaatakkoord kunnen worden gehaald. Het verschuiven van mobiliteit middels elektrificatie (OV en auto) is één van de maatregelen, waarbij we sterk afhankelijk zijn van de netcongestie, oftewel de snelheid waarmee de uitbreiding van het benodigde energienetwerk gerealiseerd kan worden. Ook richt onze inzet zich op het beïnvloeden van het mobiliteitsgedrag door het verminderen of het veranderen van verplaatsingen.  

Taakvrijheid
De provincie is wettelijk verantwoordelijk voor het onderhoud van het provinciale weg- en vaarwegennet. Er bestaat echter geen wettelijke verplichting om deze infrastructuur uit te breiden of op te waarderen. Verbeteringen die bijdragen aan verkeersveiligheid vallen wél onder onze wettelijke verantwoordelijkheid. 

Rolvrijheid
Traditioneel had de provincie bij de aanleg van infrastructuur vooral een presterende rol: zelfstandig werken aan bereikbaarheid en veiligheid. Tegenwoordig verschuift deze rol steeds vaker naar die van een samenwerkende overheid. Nieuwe infrastructuur wordt steeds vaker gekoppeld aan bredere gebiedsontwikkelingen, waarbij ook andere partijen verantwoordelijk dragen. 

*Sinds 2026 worden er voor wat betreft de indicatoren 1.1 t/m 1.4 metingen gedaan langs de weg. De doelwaarden voor 2027 betreffen een toename t.o.v. peiljaar 2026. 

Toelichting
De structurele begrote lasten ( € 4,1 - 4,9  mln.) hebben betrekking op algemene beheerskosten, monitoring en verkeersveiligheid (educatie en gedragsbeïnvloeding). Bij de structurele budgetten is beperkte mate van budgetvrijheid voor wat betreft het meerjarig werkplan ROF. Fluctuatie bij de structurele middelen wordt veroorzaakt door het omzetten van tijdelijke middelen naar structurele middelen voor de bijdrage aan het CROW (€ 170.000)  en het extra beschikbaar stellen van € 0,3 mln. voor mobiliteitshubs en € 0,4 mln. voor mobiliteitsgedrag. 

De fluctuatie in de lasten en baten wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door Rijksmiddelen (SPUK) ten behoeve van laadinfrastructuur voor 2026. 

Dit beleidsveld richt zich op het verbeteren en optimaliseren van de infrastructurele netwerken in Fryslân. De focus ligt daarbij op de veiligheid en doorstroming op provinciale wegen en vaarwegen.

De verkeersveiligheid op de provinciale wegen laat een vergelijkbaar beeld zien als de landelijke en provinciale ontwikkelingen: er is meer aandacht nodig om de verkeersveiligheid te verbeteren. Daarom investeert de provincie vanaf 2027 substantieel meer in het veiliger maken van de provinciale wegen (zie ook beleidsveld 2.1).

Daarnaast besteden wij specifiek aandacht aan de positie van de fiets. Door de opkomst van de elektrische fiets is dit vervoermiddel een aantrekkelijk alternatief voor de (tweede) auto, met name voor afstanden tot circa 15 kilometer. Dit sluit aan bij de ambitie uit het Bestuursakkoord 2023–2027 'Oparbeidzje foar Fryslân' om Fryslân dé fietsprovincie van Nederland te laten zijn. De aanleg van doorfietsroutes vormt daarbij een belangrijk speerpunt.

De kosten van infrastructurele maatregelen zijn de afgelopen jaren sterk gestegen, onder meer door geopolitieke spanningen en conflicten. Daarnaast kampen aannemers en nutsbedrijven met personeelstekorten en is er sprake van schaarste aan materialen. Dat merken we bijvoorbeeld bij het realiseren van aansluitingen op het elektriciteitsnet en de aanleg van kabels en leidingen.

Ook veranderende wet- en regelgeving, bijvoorbeeld op het gebied van stikstof en de toepassing van bouwstoffen, heeft invloed op de uitvoering van projecten. Hierdoor moeten we binnen lopende projecten soms keuzes maken in kwaliteit of planning. Nieuwe projecten kunnen daardoor minder snel of in een beperktere omvang worden uitgevoerd. Ook andere overheden en samenwerkingspartners hebben met deze ontwikkelingen te maken, wat gevolgen heeft voor het functioneren van het infrastructurele netwerk in Fryslân als geheel.

Taakvrijheid
De provincie is wettelijk verantwoordelijk voor het onderhoud van het provinciale wegen- en vaarwegennet. Er bestaat geen wettelijke verplichting om deze infrastructuur uit te breiden of op te waarderen. Verbeteringen die bijdragen aan de verkeersveiligheid behoren wel tot onze wettelijke verantwoordelijkheid.

Rolvrijheid
De aanleg van nieuwe infrastructuur en het verbeteren van bestaande infrastructuur behoorden van oudsher tot de presterende rol van de provincie: zelfstandig werken aan een betere bereikbaarheid en meer verkeersveiligheid. Steeds vaker verschuift deze rol echter naar die van samenwerkende overheid. Infrastructuurprojecten worden vaker gekoppeld aan gebiedsontwikkelingen waarvoor ook andere partijen verantwoordelijk zijn. Daarnaast worden rijksprojecten steeds vaker mede geïnitieerd of (voor)gefinancierd door de provincie.

Toelichting
De structureel begrote lasten bestaan uit afschrijvingslasten. Hiervoor bestaat geen budgetvrijheid. Daarnaast is € 1,5 miljoen beschikbaar voor doorfietsroutes.

Verder zijn verschillende tijdelijke projecten opgenomen, waardoor de lasten tussen de jaren fluctueren. Het gaat onder meer om infrastructuurprojecten uit het Regionaal Specifiek Pakket (RSP), zoals de 'Investeringsagenda Drachten–Heerenveen' en 'Sluis Kornwerderzand'.

De baten bestaan uit een specifieke uitkering (SPUK) voor het stimuleren van verkeersveiligheidsmaatregelen.

De voorstellen uit de 'Kadernota' zijn verwerkt in de bovenstaande tabel. Het voorstel voor busstation Heerenveen betreft een investering, het budget hiervoor is toegevoegd aan de dekkingsreserve kapitaallasten zodat toekomstige afschrijvingslasten hieruit gefinancierd kunnen worden.

Externe ontwikkelingen
Op nationaal en regionaal niveau zien we dat de komende decennia veel infrastructuur aan vervanging toe is. Bruggen, sluizen, viaducten en tunnels die in de jaren vijftig tot en met zeventig zijn gebouwd, naderen het einde van hun levensduur. Dat geldt ook voor onze eigen infrastructuur. Zo moeten bijvoorbeeld de funderingen van onze wegen worden vervangen (rehabilitatie).

Daarnaast heeft veranderende en nieuwe wet- en regelgeving invloed op het beheer en onderhoud van onze infrastructuur. Denk daarbij aan aangescherpte regelgeving op het gebied van (cyber)veiligheid, natuur, stikstof, duurzaamheid en het gebruik van bouwstoffen.

Ook stijgen de kosten als gevolg van geopolitieke ontwikkelingen en is het lastig om voldoende gekwalificeerd personeel te vinden. Dit vertraagt onderhoud en investeringen en vraagt om een andere samenwerking met de markt.

Taakvrijheid
De provincie is wettelijk verantwoordelijk voor het onderhoud van het provinciale wegen- en vaarwegennet, inclusief bruggen, sluizen en viaducten. Het onderhoudsniveau is vastgelegd in wet- en regelgeving. Daarnaast gelden richtlijnen van CROW, het landelijk kennisplatform voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte, die ook door de rechter worden gehanteerd.

Voor vaarwegen gelden minder vaste normen, maar de provincie moet wel beschikken over een beheerplan waarin de belangrijkste onderwerpen zijn opgenomen. Ook het nautisch beheer is geregeld in de 'Scheepvaartverkeerswet' en de bijbehorende regelgeving. Daarnaast is de provincie verantwoordelijk voor de verkeersveiligheid en de doorstroming op de provinciale wegen.

Rolvrijheid
Binnen dit beleidsveld heeft de provincie vooral een opdrachtgevende rol. Wij zorgen ervoor dat wegen en vaarwegen veilig zijn, voldoen aan de wettelijke verplichtingen en doelmatig worden onderhouden.

De rolvrijheid zit enerzijds in de manier waarop wij onze wettelijke taken uitvoeren, bijvoorbeeld door innovatieve vormen van onderhoud en aanbesteden toe te passen. Anderzijds ligt deze in de mate waarin wij een actieve rol nemen bij ontwikkelingen zoals elektrische en digitale infrastructuur. Ook kunnen we onderhoud combineren met andere werkzaamheden in een gebied of afstemmen met onderhoud van andere beheerders.

*NIS staat voor Network Information Security. De NIS2-richtlijn is o.a. gericht op het verbeteren van cyberveiligheid.  

Toelichting
De begrote lasten bestaan hoofdzakelijk uit beheer- en onderhoudsmiddelen en afschrijvingslasten. De fluctuatie over de jaren wordt veroorzaakt doordat de programmering voor groot onderhoud en afschrijvingslasten meerjarig is verwerkt.

Beheer en onderhoud zijn wettelijke taken. Daarbij geldt dat het onderhoudsniveau minimaal een 6 moet zijn. Hiervoor bestaat geen budgetvrijheid.

Daarnaast is tijdelijk budget beschikbaar voor de financiering van stortplaatsen. 

De fluctuatie in de baten wordt veroorzaakt door bijdragen van gemeenten aan het Oeverfonds (2025–2028). De structurele baten hebben onder meer betrekking op huren, pachten en stortopbrengsten.

Door onder meer geopolitieke ontwikkelingen en rijksbezuinigingen blijven de betaalbaarheid en beschikbaarheid van het openbaar vervoer onder druk staan. De tarieven voor reizigers zijn hoog. Studenten reizen minder met het openbaar vervoer, waardoor vervoerders minder rijksbijdragen ontvangen. Hierdoor dreigt het aanbod van het openbaar vervoer verder te verschralen. De provincie vindt dat het Rijk vervoerders hiervoor structureel moet compenseren en werkt hierin samen met de andere provincies.

Het Rijk stelde in 2024 extra middelen beschikbaar (Bikker-gelden) om een stijging van de tarieven voor het openbaar vervoer te voorkomen en te investeren in het openbaar vervoer. Ook de komende jaren worden extra middelen beschikbaar gesteld (Grinwis-gelden), onder meer voor het SOV-tekort. Een structurele oplossing ontbreekt echter nog.

Voor het realiseren van OV-infraprojecten is creativiteit, flexibiliteit en samenwerking nodig. De schaarste aan personeel, sterk gestegen bouwkosten, beperkte vergunningsruimte en netcapaciteit maken het een uitdaging om projecten binnen tijd, scope en budget uit te voeren. 

Taakvrijheid
Op grond van de ‘Wet personenvervoer 2000’ is de provincie bevoegd om als concessieverlener op te treden voor het regionale bus- en treinvervoer. Daarmee bepaalt de provincie hoe het regionale openbaar vervoer wordt ingericht en aan welke eisen dit moet voldoen. Binnen deze rol kan de provincie ook subsidies verstrekken aan vervoerders die het regionale openbaar vervoer uitvoeren, zoals in de concessie is vastgelegd. 

Rolvrijheid
De rolvrijheid ligt in de mate waarin invulling wordt gegeven aan de wettelijke verplichting om openbaar vervoer aan te bieden en de wijze waarop dit gebeurt. Zo kan worden gekozen voor het ontsluiten van alle kernen of juist voor een sterke focus op duurzaamheid. Daarnaast kan de provincie een meer of minder initiërende en faciliterende rol vervullen bij innovaties, bijvoorbeeld op het gebied van duurzame vervoerstechniek of nieuwe vormen van kleinschalig openbaar vervoer.

Toelichting
De begrote lasten bestaan hoofdzakelijk uit exploitatiemiddelen voor het openbaar vervoer. Qua budgetvrijheid liggen de middelen gedurende de looptijd van de concessie in principe vast. In 2026 zijn aanvullende middelen beschikbaar voor het verbeteren van het openbaar vervoer. Deze zijn via een decentralisatie-uitkering van het Rijk ontvangen en vanaf 2027 structureel opgenomen.

De baten hebben betrekking op bijdragen van derden voor diensten die onderdeel uitmaken van de concessie. De fluctuaties tussen de jaren worden veroorzaakt door de inzet van middelen voor de invoering van het European Rail Traffic Management System (ERTMS) op de treinen, onderzoek naar de elektrificatie van treinen en het herstel van de kade op Terschelling. Hiervoor zijn specifieke middelen beschikbaar of zijn overeenkomsten afgesloten. Daarnaast is tijdelijk budget beschikbaar (€ 4 miljoen in de periode 2024–2028) voor het verbeteren van de bereikbaarheid van het platteland.