Programma 4: Ruimte en Klimaat

Het Rijk neemt een sterkere rol in de ruimtelijke ordening. Via de ‘Nota Ruimte’ stuurt het Rijk op nationale opgaven, zoals woningbouw, energie, water en bodem, landbouw en economie en natuur. Provincies krijgen een grotere rol in de afstemming tussen nationale en regionale belangen. De ‘Nota Ruimte’ is vertaald in onze (ontwerp) Omgevingsvisie 'In werkenber Fryslân, klear foar de takomst' (POVI). In een ruimtelijk arrangement tussen Rijk en provincie zijn afspraken gemaakt over nationale en regionale opgaven. Daarbij is op nationale en regionale en Noord-Nederlandse schaal behoefte gebleken aan onderzoek naar de gevolgen van ruimtelijke keuzes voor het watersysteem. 

Sinds de invoering van de Omgevingswet ligt de nadruk namelijk meer op integrale afwegingen en zorgvuldig ruimtegebruik. Daarbij groeit het belang van omgevingskwaliteit, meervoudig ruimtegebruik en het combineren van functies binnen de beschikbare ruimte.

Provincie, gemeenten en andere partners werken steeds vaker samen aan ruimtelijke vraagstukken, investeringsopgaven en langetermijnontwikkelingen. Zo zien we in Fryslân, zowel binnen het Fries Stedelijk Netwerk als in de overige steden en dorpen, een groeiende behoefte aan gezamenlijke ruimtelijke strategieën. Ook is er behoefte aan een gezamenlijke organisatie voor omgevingskwaliteit die vroegtijdige samenwerking, integraliteit, kennisdeling en vlotte processen bevordert.

De druk op de ruimte neemt verder toe door opgaven zoals klimaatadaptatie, de energietransitie, stikstof, natuurherstel en woningbouw. Daardoor verandert het Friese landschap en staan landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten, zoals omschreven in ’Grutsk op ‘e Romte’, steeds meer onder druk.

De woningbouw in Fryslân ligt nog op koers ten opzichte van de ‘Woondeal 2023-2030’, maar de randvoorwaarden staan onder druk. Netcongestie, stikstofbeperkingen, beperkte uitvoeringscapaciteit en stijgende kosten beïnvloeden de voortgang van woningbouwprojecten. De vraag naar betaalbare woningen, sociale huurwoningen en passende woningen voor ouderen en studenten blijft groeien. Uit het woningbehoefteonderzoek van 2026 blijkt dat de woningbehoefte in Fryslân de komende jaren hoog blijft. Vanaf 2027 zal er een nieuwe Woondeal zijn waarin deze ontwikkelingen zijn verwerkt. 

De regionale woondeals met de zes Friese regio's bevatten, vooruitlopend op het inwerkingtreden van de ‘Wet versterking regie volkshuisvesting’, al inspanningsafspraken. Met deze wet krijgen provincies meer verantwoordelijkheid voor de regie op woningbouw, volkshuisvesting en regionale afstemming. Daarnaast wordt een volkshuisvestingsprogramma verplicht. Voor Fryslân is dat het Frysk Wenplan.

Taakvrijheid
Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn overheden samen verantwoordelijk voor het op een evenwichtige manier toedelen van functies aan locaties. De provincie vervult hierin vooral een coördinerende rol. Wij zorgen voor samenhang tussen plannen van gemeenten, Wetterskip Fryslân en andere partners, passend binnen ons beleid. In Fryslân doen we dit door plannen en projecten in een vroeg stadium informeel met elkaar te delen. Zo werken we aan de uitvoering van de Omgevingsvisie, Omgevingsprogramma's en de Omgevingsverordening Fryslân. 

Als dat nodig of wenselijk is, zetten we ons wettelijke instrumentarium in. Daarmee borgen we de kwaliteit van de leefomgeving op een manier die past bij de brede reikwijdte van het begrip ‘omgevingskwaliteit’. We sluiten daarbij aan bij de principes van de Omgevingswet, waaronder de algemene zorgplicht: "Eenieder draagt voldoende zorg voor de fysieke leefomgeving." 

De ‘Wet versterking regie volkshuisvesting’ legt provincies aanvullende taken op het gebied van wonen op. Zo wordt het opstellen van een volkshuisvestingsprogramma verplicht. Ook krijgt de provincie een grotere toezichthoudende rol richting gemeenten, vooral op het gebied van het plannen van voldoende woningbouwlocaties en het realiseren van betaalbare woningen.

Rolvrijheid
Binnen dit beleidsterrein zijn wij vooral een netwerkende overheid. De Omgevingswet zorgt ervoor dat provinciale belangen eerder op tafel komen en benadrukt het belang van goede samenwerking aan de voorkant van processen. Als wij gebruikmaken van procedures of wettelijke instrumenten, verschuift onze rol naar die van rechtmatige overheid. 
Op het gebied van wonen en woningbouwprogramma’s hebben gemeenten de regie. De provincie ondersteunt hen door kennis te delen, gezamenlijk onderzoek te doen en herbestemming en transformatie van locaties te stimuleren. Ook ondersteunen wij lokale initiatieven. Om de uitvoering van woningbouwplannen te versnellen, kunnen wij bovendien provinciale middelen inzetten. 

Toelichting
Dit beleidsveld kent een hoge mate van budgetvrijheid. Alleen de boekjaarsubsidies aan Landschapsbeheer Fryslân en enkele kleinere landschapsorganisaties, evenals de jaarlijkse monitoring van de woningmarkt en de woningbouwontwikkelingen, liggen meerjarig vast.

De afname van de lasten wordt als volgt verklaard: binnen het onderwerp Actueel omgevingsbeleid lopen de tijdelijke middelen voor de versterking van de regie op de volkshuisvesting eind 2026 af. Daarnaast zijn via een decentralisatie-uitkering tijdelijk rijksmiddelen beschikbaar gesteld voor de actualisatie van de NOVEX en de POVI. Ook deze middelen hebben een looptijd tot en met 2026. Binnen het onderwerp Toekomstbestendige woningvoorraad lopen in 2026 eveneens enkele tijdelijke budgetten en rijksmiddelen via SPUK's. Dit betreft onder meer de SPUK voor flexibele inzet bij woningbouw. Onder GS Voorwaardelijk staat het themabudget voor Wonen. Er wordt gewerkt aan het omgevingsprogramma waarvoor deze middelen ingezet gaan worden.

De gevolgen van klimaatverandering worden steeds zichtbaarder. We krijgen vaker te maken met droogte, hittestress en wateroverlast. Fryslân moet zich daarop voorbereiden. Een gezonde bodem, voldoende en schoon zoet water en een veilig watersysteem zijn daarvoor essentieel. De kwaliteit van ons grond- en oppervlaktewater is de afgelopen decennia verbeterd, maar we zijn er nog niet. Het ondiepe grondwater bevat steeds meer chemische stoffen (‘vergrijzing’), en ook in oppervlaktewater worden deze stoffen aangetroffen. Door de opwarming van het water wordt het bovendien moeilijker om de kwaliteit van het zwemwater op peil te houden. Ook de waterkwantiteit staat onder druk. We krijgen te maken met langere perioden van droogte én met hevige buien en langdurige neerslag. Dat vraagt om meer ruimte voor water. Daarnaast neemt de afhankelijkheid van het IJsselmeer nu en in de toekomst verder toe. Het is belangrijk om samen met Wetterskip Fryslân, Vitens, Friese gemeenten en aangrenzende gemeenten en waterschappen tot gezamenlijke keuzes, maatregelen en investeringen te komen die het watersysteem toekomstbestendig maken. Deze leggen we vast in een Regionaal Water - en Bodemprogramma (RWBP). 

Voor landbouwbodems is het Nationaal Programma Landbouwbodems opgezet. Voor provincies is het belangrijk te streven naar een goede bodemkwaliteit en vruchtbare gronden. Over het algemeen is de bodemkwaliteit in Fryslân op orde, maar in specifieke gebieden spelen extra opgaven. Zo vragen bodemdaling in het veen, verzilting op kleigrond en verzuring op zandgronden om aanvullend onderzoek en, waar dat nodig is, een gebiedsgerichte aanpak.

Op het gebied van water- en bodemtechnologie heeft Fryslân een sterke kennispositie. Deze positie is economisch van grote betekenis en kan de Friese economie een flinke impuls geven. Daarom is dit een speerpunt in de Economische Samenwerkingsagenda Blue Delta. 

Het onderdeel Veenweide is opgenomen bij paragraaf 9 'Grote projecten'. 

Taakvrijheid
De provincie heeft wettelijke taken op het gebied van waterveiligheid, waterkwaliteit, waterkwantiteit, bodem en klimaatadaptatie. Deze taken zijn vastgelegd in de Omgevingswet en in specifieke regelingen, zoals de ‘Kaderrichtlijn Water’ (KRW), de ‘Zwemwaterrichtlijn’ en de ‘Drinkwaterrichtlijn’. Hieronder vallen onder meer de bescherming van drinkwaterbronnen uit grondwater en de zorgplicht voor de fysieke leefomgeving. De funderingsaanpak in het veenweidegebied is een kerntaak in brede zin. 

De uitvoering van deze taken is voor de provincie verplicht.  Daarbij zijn wij voor het behalen van onze doelen mede afhankelijk van de maatregelen die andere overheden treffen. 

Rolvrijheid
Binnen het beleidsveld Water en Bodem ligt de nadruk op onze rol als rechtmatige overheid. We stellen kaders, verlenen vergunningen en houden toezicht. Dat zijn onze kerntaken. 

Tegelijkertijd raken water en bodem ook andere beleidsvelden, zoals landbouw, natuur, wonen en recreatie. Dat vraagt om een bredere rol: die van samenwerkende overheid. Denk bijvoorbeeld aan de aanpak van de veenweideproblematiek of maatregelen voor klimaatadaptatie. Ook bij de versterking van waterkeringen kijken we waar andere functies, zoals natuurontwikkeling of recreatie, kunnen worden gecombineerd. Zo maken we werk met werk. Water en bodem zijn daarmee niet alleen zelfstandige beleidsvelden, maar spelen ook een belangrijke rol binnen andere programma’s. Dat vraagt van ons dat we flexibel en integraal samenwerken met partners in de regio. 

Toelichting
Dit beleidsveld kent weinig budgetvrijheid. Een groot deel van de budgetten is bestemd voor werkzaamheden waarvoor (langjarige) afspraken zijn gemaakt of een wettelijke basis hebben. De begrote middelen in 2027 zijn met name beschikbaar voor Programma 'Veenweide' (€ 11,9 mln.) en Programma 'Friese IJsselmeerkust' (€ 3,8 mln.). Daarnaast zijn er structurele budgetten voor de uitvoering van wettelijke taken op het gebied van water en bodem (€ 0,9 mln.), bijdragen voor de voorziening Grondwaterwet (€ 0,7 mln.) en zijn er SPUK-middelen (€ 3,1 mln.) beschikbaar voor FRESHEM en Klimaatadaptatie. Tot slot is er een tijdelijk budget waar voor 2027 € 1,6 mln. ingezet zal worden voor het uitvoeren van de KRW-Maatregelen uit het aangepaste pakket (PS-besluit 23-4-2025). 

De begrote baten hebben betrekking op de Rijksinkomsten vanuit SPUK's, de EU-middelen en de bijdragen van andere aan realisatie deelnemende partijen. Daarnaast wordt de voorziening Grondwaterwet gevoed vanuit de inkomsten van de grondwaterbelasting die de provincie heft. 

De tabel laat meerjarig enkele fluctuaties zien. Dit wordt met name veroorzaakt door de twee programma's. Voor Programma 'Veenweide' (€ 3,5 mln. lager in 2027) geldt dat de in 2026 ontvangen decentralisatie uitkering (€ 1 mln.) voor de gebiedsgerichte funderingsaanpak om procedurele redenen niet is besteed. Voor de SPUK NL2120 zijn in 2026 subsidielasten begroot van ca. € 0,8 mln. welke ten laste van 2027 gaan komen. Voor het onderdeel 'Versterken Friese IJsselmeerkust'  geldt dat wij in afwachting zijn van een nieuwe beschikking van het Rijk. Voor 2027 is uitsluitend budget beschikbaar voor de Bijdrageregeling 'Friese IJsselmeerkust.'

Onderstaand voorstel uit de kadernota is verwerkt in bovenstaande tabel. 

De belangrijkste ontwikkelingen binnen dit beleidsveld zijn de volgende:

• In de (Ontwerp) Omgevingsvisie (POVI) is als strategische beweging “Naar een schone, gezonde, inclusieve en veilige leefomgeving met identiteit” opgenomen (beweging 1). 
• Milieu-uitdagingen en maatschappelijke druk.
  De urgentie van milieuvraagstukken neemt toe. Met de inzet van Uitvoering & Handhaving als instrument (U&H) leveren we een bijdrage aan het behalen van milieudoelen en het verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving.

  Belangrijke thema’s zijn:
  o    Verbetering van lucht- en waterkwaliteit;
  o    Aanpak van PFAS en andere schadelijke stoffen;
  o    Energiebesparing en CO2-reductie;
  o    Circulaire economie.

• Toenemende complexiteit
  De opgaven worden complexer en omvangrijker. Dit leidt tot:
  o    de noodzaak om inzicht te hebben in potentiële risico's, zodat prioriteiten kunnen worden gesteld;
  o    een grotere behoefte aan expertise en inzet;
  o    een toenemende afhankelijkheid van samenwerking en afstemming, zowel met provincies en ketenpartners als tussen beleid en uitvoering.

Taakvrijheid
Veel taken binnen dit beleidsveld zijn vastgelegd in wet- en regelgeving. Daarnaast is de provincie voor bepaalde milieubelastende activiteiten het bevoegd gezag. Voor een deel van de taken gelden wettelijke voorschriften voor de uitvoering, terwijl Gedeputeerde Staten voor een ander deel beleidsvrijheid hebben. Een groot deel van de wettelijke taken wordt uitgevoerd door de gezamenlijke omgevingsdienst van de Friese gemeenten en de provincie: de Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing (FUMO). De taken voor de Seveso-bedrijven in Fryslân worden uitgevoerd door de Omgevingsdienst Groningen (ODG).

Rolvrijheid
Binnen dit beleidsveld ligt de nadruk op onze rol als rechtmatige overheid. We stellen kaders, verlenen vergunningen en houden toezicht. Waar milieu ook andere beleidsterreinen raakt, vervullen we daarnaast de rol van samenwerkende overheid. Milieu is een integraal onderdeel van andere beleidsterreinen. Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet is samenwerking met andere overheden belangrijker geworden. Zo nemen we deel aan het ‘Schone Lucht Akkoord’ en werken we samen met gemeenten aan een gezonde leefomgeving.

Toelichting
Dit beleidsveld kent weinig budgetvrijheid. Het grootste deel betreft de structurele bijdrage aan de FUMO (€ 7 mln.) en aan de Omgevingsdienst Groningen (€ 1,2 mln.). Daarnaast zijn structureel middelen beschikbaar voor de provinciale milieutaken en voor de overige wettelijke taken op gebied van Uitvoering & Handhaving (U&H).

De begrote baten bestaan voor het grootste gedeelte uit de legesinkomsten op het gebied van milieu.

Nederland is nog steeds afhankelijk van fossiele brandstoffen. Geopolitieke spanningen en de internationale concurrentie om gas en LNG hebben direct invloed op de energieprijzen. Daardoor blijven betaalbare en toegankelijke energie voor huishoudens en bedrijven belangrijke aandachtspunten voor de leefbaarheid en de economie van Fryslân. Ook nationaal groeit de aandacht voor strategische onafhankelijkheid van de energievoorziening en voor een toegankelijk energiesysteem.

Netcongestie vormt in Fryslân een groot knelpunt. Het elektriciteitsnet bereikt op piekmomenten zijn maximale capaciteit. Door vertragingen bij netbeheerders neemt de druk op de energietransitie én de ruimtelijke ontwikkeling verder toe. Bedrijven en woningbouwprojecten kunnen daardoor steeds vaker niet tijdig worden aangesloten. De verwachting is dat deze problematiek de komende jaren verder toeneemt. Binnen Fryslân werken we daarom nauw samen aan oplossingen. De Friese Energietafel (FET) werkt aan de integrale programmering van de energie-infrastructuur en netbeheerder TenneT aan de uitbreiding van het 380 kV-net in Fryslân.

Tegelijkertijd groeit de urgentie om ook op korte termijn innovatieve oplossingen voor netcongestie te ontwikkelen. De netbeheerders hebben hiervoor het 'Actieplan Netcongestie' opgesteld. Daarnaast zet het Rijk sterk in op de ontwikkeling van energiehubs.

Bij veel bedrijven bestaat een urgente behoefte aan lokale opwekking van elektriciteit. De ruimte daarvoor is mede afhankelijk van de herijking van de (ontwerp)Omgevingsvisie (POVI). Binnen de warmtetransitie kunnen groengas en aquathermie perspectief bieden. Tegelijkertijd staan warmtenetten onder druk door een lastige businesscase en stagneert de ontwikkeling van groengasprojecten door stikstofbeperkingen. Voor oplossingen kijken wij nadrukkelijk naar het Rijk. Daarnaast vervult het Fûns Skjinne Fryske Enerzjy (FSFE) een belangrijke rol bij de financiering van projecten.

Ook de aandacht voor kernenergie neemt toe. Binnen die ontwikkeling vormen small modular reactors (SMR's) een aparte categorie. De mogelijke toepassing van SMR's vraagt om een integrale afweging.

Daarnaast groeit de aandacht voor verduurzaming van het mkb en bedrijventerreinen. De landelijke SPUK-regeling voor bedrijfsmatig vastgoed (SPUK BV) ondersteunt deze ontwikkeling, maar loopt mogelijk in 2027 af.

Om de energietransitie verder te brengen, is samenwerking tussen overheden en maatschappelijke partners cruciaal. Met de herijking van de samenwerking binnen de Friese Energietafel (FET) geven we hier binnen Fryslân verder invulling aan. Voor de samenwerking met het Rijk werken we onder meer aan de uitvoering van de Energiedeal.

Taakvrijheid
Op het gebied van de energietransitie beschikt de provincie over een grote mate van beleidsvrijheid. Er zijn geen dwingende wettelijke kaders die voorschrijven hoe deze opgave moet worden ingevuld. De energietransitie is daarmee een autonome provinciale taak, waarbij wij zelf keuzes maken over de inzet, vormgeving en prioritering van het beleid.

Rolvrijheid
Binnen dit beleidsveld vervult de provincie vooral een regisserende en coördinerende rol, met name bij de programmering van de energie-infrastructuur. De complexe opgaven vragen daarnaast om intensieve samenwerking met gemeenten, netbeheerders, maatschappelijke organisaties en het Rijk.

Afhankelijk van de opgave vervullen wij verschillende rollen op de overheidsparticipatieladder:

• Reguleren: door in het omgevingsbeleid en ruimtelijke plannen aan te geven waar wel en geen ruimte is voor duurzame energieopwekking.
• Regisseren: bij de coördinatie van netverzwaring en de ontwikkeling van energiehubs.
• Stimuleren: via instrumenten zoals het Fûns Skjinne Fryske Enerzjy en de adviesvoucherregeling.
• Faciliteren: door initiatiefnemers actief te ondersteunen en loketten in te richten.
• Loslaten: wanneer de markt of de samenleving zelf het initiatief neemt en over voldoende uitvoeringskracht beschikt.

Welke rol wij kiezen hangt af van de opgave, de betrokken partijen en de context in het gebied. 

Toelichting
Dit beleidsveld kent volledige budgetvrijheid. De middelen komen voort vanuit het Bestuursakkoord, de inzet van Windpark Fryslân-middelen, rijksmiddelen (specifieke uitkeringen) en Interreg-projecten.

De afname van de lasten wordt als volgt verklaard: binnen het onderwerp Energiebesparing staat de regeling isoleren woningen van €2.250.000 tot en met 2026 in de begroting. Daarnaast zijn er binnen het onderwerp Energieopwekking diverse budgetten welke een afbouwend bestedingsritme kennen, waaronder de Interreg projecten WaterWarmth en AquaCom en het Energieprogramma. Na 2027 bestaat de begroting bijna volledig uit het middelen uit WPF voor stimuleren duurzaamheid, deze middelen zijn als PS voorwaardelijk opgenomen. 

Onderstaand voorstel uit de kadernota is verwerkt in bovenstaande tabel. De middelen worden ingezet voor het wegnemen van de onrendabele top van kleinschalige aquathermieprojecten bij gebouwen of collectieve woningaanpakken. Hiermee dragen we bij aan de realisatie van inspirerende voorbeeldprojecten. In dit voorstel zijn ook middelen voor formatie toegekend. Deze middelen zijn verwerkt in programma 6 Bedrijfsvoering, beleidsveld 6.1.