Programma 3: Natuur en Landbouw

Dit beleidsveld gaat over onze inzet voor behoud en herstel van natuur: in natuurgebieden, daarbuiten via de basiskwaliteit natuur en landschap en via agrarisch natuur- en landschapsbeheer. In paragraaf 9 'Grote projecten' wordt nader ingegaan op het 'Natuurpact' en het 'Programma Natuur'.

Externe ontwikkelingen

De ontwikkelingen in het landelijke gebied gaan volop door. Rechterlijke uitspraken over o.a. stikstof en gewasbeschermingsmiddelen en inbreukprocedures van de EU benadrukken de urgentie om natuur en biodiversiteit te herstellen. Concreet betekent dit dat drukfactoren zoals stikstofdepositie, schadelijke gewasbeschermingsmiddelen, versnippering en verdroging moeten worden aangepakt. Als provincie voeren wij de volgende landelijke programma’s uit, gericht op het herstel en de versterking van natuur en biodiversiteit: het  'Natuurpact', het 'Programma Natuur' (fase 1 en fase 2) en het 'Uitvoeringsprogramma Maatregelen Landelijk Gebied' (UMLG). Voor de natuurdoelen op agrarische grond stelt het Rijk fors extra budget beschikbaar voor het 'Programma Agrarisch Natuurbeheer' (ANB).

Europese Natuurherstelverordening
In 2024 is de 'Europese Natuurherstelverordening' (NHV) in werking getreden. Nederland moet uiterlijk 1 september 2027 een natuurplan indienen bij de Europese Commissie. Hierin wordt beschreven hoe Nederland de doelen van de NHV wil bereiken. De verplichtingen uit de NHV leiden naar verwachting tot aanvullende inspanningen van provincies op het gebied van natuurherstel en monitoring, zowel binnen als buiten beschermde natuurgebieden.

Beschermde natuurgebieden en natuurherstel
Binnen het Friese deel van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) en de 20 Friese Natura 2000-gebieden wordt via eerdergenoemde programma’s versneld gewerkt aan systeemherstel, kwaliteitsverbetering en de ontwikkeling van nieuwe natuur. Vrijwilligheid van deelnemende partijen is daarbij een belangrijk uitgangspunt. De aanpak van stikstofdepositie en verdroging heeft prioriteit met een focus op Zuidoost-Fryslân waar drie stikstofoverbelaste Natura2000-gebieden liggen. 

Om de beschermde natuurgebieden zo veel mogelijk te laten bijdragen aan de landelijke instandhoudingsdoelen, heeft de minister aanvullende natuurdoelen vastgesteld voor meerdere Natura 2000-gebieden. Zo is eind 2025 de grutto als doelsoort toegevoegd aan 25 Vogelrichtlijngebieden, waarvan negen in Fryslân liggen.

Een relatief nieuw beleidsthema is het beperken van de risico's op natuurbranden. Door klimaatverandering en verdroging zijn deze risico's, bijvoorbeeld in bos- en heidegebieden, toegenomen. 

Soortenbeleid
Voor het soortenbeleid is van belang dat het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) een evaluatie uitvoert van het huidige wettelijke stelsel voor jacht en faunabeheer. De uitkomsten worden in 2027 verwacht. Wij verwachten dat deze evaluatie nieuwe inzichten biedt om oplopende faunaschades beter beheersbaar te maken.

In het kader van de inbreukprocedure 'Vogelrichtlijn-Grutto' zet het ministerie van LVVN in op acht maatregelen, waaronder het met voorrang, in samenhang, versneld en geborgd uitvoeren van het 'Aanvalsplan Grutto' (AVP). Fryslân werkt momenteel aan tien AVP-gebieden van minimaal 1.000 hectare en wil uiteindelijk achttien AVP-gebieden realiseren.

Monitoring en  Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving (VTH)
De hiervoor genoemde ontwikkelingen onderstrepen het belang van monitoring van de beleidsopgaven voor natuur en biodiversiteit. Daarom nemen wij deel aan het landelijke 'Verbeterprogramma Natuurmonitoring', waarin ook aandacht is voor de aanvullende monitoringsverplichtingen uit de 'Europese Natuurherstelverordening', zoals extra monitoring buiten het NNN en Natura 2000-gebieden. Monitoring is bovendien een belangrijke voorwaarde om afspraken te kunnen borgen en inzicht te krijgen in de effecten van de genomen maatregelen. Dat is cruciaal voor de Friese Aanpak Stikstofreductie en Natuurherstel.

Door de maatschappelijke betrokkenheid en de toenemende juridische complexiteit groeit ook het aantal dossiers en neemt de benodigde inzet voor vergunningverlening, toezicht en handhaving toe. Voorbeelden hiervan zijn de zorgplicht voor weidevogels, soortenmanagementplannen, een toenemend aantal handhavingsverzoeken over het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en de vergunningplicht voor activiteiten die schadelijk kunnen zijn voor natuur.

Taakvrijheid
De provincies zijn verantwoordelijk voor het beheer en de ontwikkeling van het Natuurnetwerk Nederland (NNN), het agrarisch natuurbeheer en het soortenbeleid. Daarnaast zijn zij verantwoordelijk voor het behalen van de instandhoudingsdoelen in de Natura 2000-gebieden. Veel provinciale taken op het gebied van natuur zijn wettelijk vastgelegd en grotendeels verplicht. Het betreft onder meer de vergunningverlening, het verlenen van ontheffingen en vrijstellingen, en het vaststellen van kaders voor het faunabeheer.

Daarnaast is de provincie verplicht te beschikken over een actuele natuurvisie en beheerplannen voor Natura 2000-gebieden. Deze plannen moeten iedere zes jaar worden geëvalueerd en geactualiseerd. Voor een aantal thema’s beschikt de provincie over verordenende bevoegdheden. De taken op het gebied van Uitvoering en Handhaving (U&H) zijn verankerd in wet- en regelgeving. Zo is de uitvoering van de natuurtaken uit de Omgevingswet wettelijk bij de provincie belegd.

Rolvrijheid
Veel provinciale taken op dit terrein vallen onder het domein van de rechtmatige overheid (zoals vergunningverlening, ontheffingen en toezicht) of van de presterende overheid (zoals aankoop, inrichting en beheer van natuur, onderzoek, en het behalen van vastgestelde instandhoudingsdoelen voor Vogel- en Habitatrichtlijngebieden).

De rolvrijheid van de provincie neemt in de loop der tijd af. Bij de begrenzing, verwerving en inrichting van natuurgebieden heeft de provincie relatief veel beleidsruimte. In de beheerfase daarentegen is zij grotendeels gebonden aan landelijke standaardpakketten en systematiek, waardoor de eigen sturingsmogelijkheden beperkt zijn.

Toelichting
Een groot deel van de budgetten zijn bestemd voor werkzaamheden waar (langjarige) afspraken onderliggen of die een wettelijke basis kennen. Voor het uitvoeren van het 'Natuurpact' is in de begroting 2027 € 88,6 mln. opgenomen, ontvangen van het Rijk via het Provinciefonds en € 9 mln. structurele provinciale beheergelden. De middelen voor het 'Natuurpact' zijn bestemd voor de ontwikkelopgave Natuurnetwerk Nederland en natuurbeheer. Onderdeel van dit bedrag is ook de financiering van faunaschade via BIJ12 (waaronder ganzenschade, de verwachte last voor 2026 is € 18,6 mln. ). Verder zijn er middelen beschikbaar voor het project De Nieuwe Afsluitdijk – Vismigratierivier (€ 5,8 mln.). Via enkele specifieke uitkeringen (SPUK) hebben we Rijksmiddelen ontvangen voor 'Programma Natuur' 1e en 2e fase (samen in 2027 € 18,2 mln.) en de uitvoering maatregelen Landelijk Gebied (€ 14,8 mln.) Vanuit het Europese programma LIFE betreft dit het Weidevogelproject (€ 0,4 mln.). 

In de baten 2027 is voor het project 'De Nieuwe Afsluitdijk – Vismigratierivier' € 4,7 mln. opgenomen. Deze  bestaan deels uit Europese- en Rijkssubsidies (voor de bedragen die hierboven zijn aangegeven) en onttrekkingen uit de hiervoor bestemde reserve. Deze baten voor de Vismigratierivier staan in kasritme, vandaar de fluctuatie over de jaren. Als inkomst bij de grondverkoop binnen het Natuurpact is een bedrag van € 2 mln. opgenomen. Verder zijn er bijdragen van derden vanuit de verschillende specifieke uitkeringen (SPUK), LIFE project en overige projecten opgenomen, gelijk aan de lasten, totaal voor een bedrag van € 34.9 mln. 

Overschotten of tekorten van de Natuurpactmiddelen worden verrekend met de reserve en hierop wordt de programmering van de uitgaven aangepast. Hierdoor kunnen er fluctuaties ontstaan in de cijfers in bovenstaande tabel. Inzicht in de voortgang over de gehele looptijd wordt gegeven in paragraaf 9 'Grote projecten' – Uitvoering Natuuropgave. In deze paragraaf staat ook meer informatie over 'Programma Natuur',  de uitvoering van het maatregelpakket 'Landelijk Gebied' en de 'Vismigratierivier.'

Onze landbouwsector is essentieel voor de brede welvaart in Fryslân. Het Friese landschap, met zijn boerenlandnatuur, koeien in de wei en agrarische bebouwing is sterk verbonden met en gevormd door de agrarische sector. Daarmee draagt de sector bij aan culturele binding en welzijn. Daarnaast is onze landbouwsector van strategisch belang voor de voedselvoorziening tot ver buiten onze eigen provincie en belangrijk voor de Friese economie. 

Wij waarderen onze boeren in al hun diversiteit: van de gangbare intensieve boer tot de biologisch-dynamische boer en alles daartussenin. Ook binnen de verschillende bodem- en watersystemen zien wij - gelukkig - allesbehalve een uniforme landbouw. Individuele ondernemers geven op vindingrijke wijze vorm aan hun bedrijf, waardoor geen twee bedrijven hetzelfde zijn. Fryslân kent een krachtige melkveehouderij en akkerbouw, maar er is meer. Ook de schapen-, geiten-, varkens- en pluimveehouderij en de glastuinbouw vervullen een belangrijke rol in ons landbouw- en voedselsysteem. Deze sectoren kunnen elkaar aanvullen en versterken. Soms worden zij op één en hetzelfde bedrijf gecombineerd. Met een verscheidenheid aan bedrijfstypen en bedrijfsvoeringen blijft de sector als geheel veerkrachtig en robuust.

Verschillende soorten bedrijven dragen op verschillende wijze bij aan de brede welvaart in Fryslân en aan het voedselsysteem. Zij hebben elk hun eigen mogelijkheden om te voldoen aan de wettelijke eisen en maatschappelijke wensen van de toekomst. Ook spelen ze op verschillende manieren in op veranderende markten. Daarom zetten wij in op boerdiversiteit waarbij wij in grote lijnen vijf zogenoemde ‘ontwikkelpaden’ onderscheiden, die boeren kunnen bewandelen om te voldoen aan de eisen van de toekomst. Voor ieder ontwikkelpad zien wij kansen en proberen wij extra mogelijkheden in Fryslân te creëren. Deze ontwikkelkansen borgen wij ook bij interne ontwikkelingen zoals de POVI en het natuurbeleid.

De ontwikkelingen van de agrarische sector worden vooral bepaald door Europa en het Rijk. Een van de instrumenten waarmee dat gebeurt is het Europese Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) waaraan het Rijk samen met de provincies invulling en uitvoering geven. Met de GLB-middelen die aan de provincie zijn toegekend, kunnen subsidies worden verstrekt voor innovatie en verduurzaming van het landelijk gebied en de agrarische sector. Daarbij worden inspanningen van boeren op het gebied van biodiversiteit en klimaat beloond.

Visserij
De visserij is van belang voor Fryslân. Deze sector staat onder druk, onder meer door Europese ontwikkelingen. Wij zetten ons in voor onze vissers samen met Wetterskip Fryslân, terreinbeherende organisaties en de vissers in de 'Visstandbeheercommissie Friese Boezem'. Daarnaast zorgen wij ervoor dat de infrastructuur op orde is door aanleg van vismigratievoorzieningen, zoals de Vismigratierivier. 

Taakvrijheid
We hebben geen wettelijke taken op het gebied van landbouw. Dat betekent dat het provinciale landbouwbeleid autonoom beleid is. Wel hebben wij wettelijke taken op het gebied van water, natuur en stikstof waarbij de landbouw een belangrijke rol speelt. Het provinciale landbouwbeleid richt zich primair op de provinciale ambities en levert waar mogelijk een bijdrage aan deze wettelijke taken. Voor de uitvoering van het provinciale landbouwbeleid is naast provinciale middelen ook financiering van derden beschikbaar. Dit betreft onder andere GLB-middelen, Regio Dealmiddelen en SPUK's waaronder de middelen voor het 'Uitvoeringsprogramma Maatregelpakketten Landelijk Gebied' (UMLG). 

Rolvrijheid
Ten aanzien van landbouw vervullen wij vooral een responsieve en samenwerkende rol. Dat betekent allereerst dat het provinciale landbouwbeleid tot stand is gekomen in afstemming met diverse partijen uit en gerelateerd aan de landbouwsector. In de uitvoering werken wij daarom zoveel mogelijk samen met deze partijen of op basis van de initiatieven en ideeën van deze partijen. Daarbij treden wij zoveel mogelijk stimulerend en faciliterend op. Door de ontwikkeling van doelafspraken met de landbouwsector en aandacht voor een landbouwhoofdstructuur kan onze rol als presterende en rechtmatige overheid de komende jaren toenemen. 

Toelichting
Dit beleidsveld kent weinig budgetvrijheid omdat de meeste middelen beschikbaar zijn voor de cofinanciering van het programma Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) / Nationaal Strategisch Plan (NSP) (€ 8,4 mln.) en de specifieke uitkering (SPUK) Maatregelenpakket Landelijk Gebied (€ 16,5 mln.). 

De stijging van de beschikbare middelen is enerzijds te verklaren door openstellingen i.h.k.v. GLB/NSP. De cofinanciering van een GLB/NSP-project is afhankelijk van de ingediende aanvragen bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Dit betekent dat de toekenning van cofinanciering kan variëren, afhankelijk van de uitvoeringssnelheid van de projecten en het aantal en tempo van de binnengekomen aanvragen. Dit heeft directe gevolgen voor de hoogte van het benodigde provinciale cofinancieringsbudget. Anderzijds is dit te verklaren door doorgeschoven middelen voor de verdere uitwerking van het Maatregelenpakket Landelijk Gebied. Deze middelen konden eerder niet worden besteed in verband met het slot op de vergunning verlening (vanwege de Rendac-uitspraak). Enkele maatregelen raken direct de vergunningverlening. Afhankelijk van nieuw wet- en regelgeving wordt bekeken of dit in 2027 wel kan en daarvoor zijn middelen in de begroting opgenomen.