Bijlage 9. Voorstellen Kadernota 2027

In het financieel kader is ruimte om nieuwe ambities te realiseren, die bij de Kadernota 2027 zijn ingevuld. Bij het vaststellen van de Begroting 2026 hebben Provinciale Staten nadrukkelijk richting gegeven aan de invulling van deze ruimte, via een aantal moties, een toezegging en een amendement. De Kadernota 2027 stond dan ook in het teken van de uitvoering van deze opdrachten van Provinciale Staten. 

Daarnaast zijn een aantal noodzakelijke aanvullende voorstellen in de Kadernota 2027 opgenomen. Onderstaande voorstellen zijn verwerkt in de Begroting 2027. Per onderwerp is een nadere inhoudelijke toelichting opgenomen en een uitgebreide financiële tabel.[1]

Als onderdeel van de Investeringsagenda Drachten–Heerenveen wordt het busstation van Heerenveen verbeterd. De provincie is verantwoordelijk voor dit project. Door gestegen kosten is een tekort ontstaan en zijn de fietsenstalling en de definitieve wachtvoorziening nog niet gerealiseerd, al zijn er tijdelijke voorzieningen geplaatst. Het ontwerp uit 2023 is opnieuw geraamd op € 4,5 miljoen, terwijl er slechts € 1,7 miljoen beschikbaar is, wat leidt tot een tekort van € 2,8 miljoen. ProRail onderzoekt nog of de uitgangspunten voor de fietsenstalling actueel zijn, maar verwacht geen grote gevolgen; versobering van de beeldkwaliteit blijft een optie. Het budget is taakstellend en realisatie van het volledige project staat gepland voor 2028.

Het budget wordt toegevoegd aan de dekkingsreserve kapitaallasten zodat de latere afschrijvingslasten na 2031 van deze investering hieruit gedekt kunnen worden.

Financieel:

Eén van de doelen uit het bestuursakkoord ‘Oparbeidzje foar Fryslân’ is het versterken van de treinverbinding tussen Leeuwarden en Zwolle. Er worden belangrijke stappen gezet om de spoorlijn robuuster te maken, zoals het aanpakken van de flessenhals bij Meppel en de tijdelijke openstelling van station Heerenveen IJsstadion. Ook de definitieve aanleg van station Leeuwarden Middelsee maakt deel uit van deze verbeteringen. Dit station is essentieel voor grootschalige woningbouw aan de zuidkant van Leeuwarden. Daarnaast vergroot het station de regionale bereikbaarheid doordat het een belangrijke mobiliteitshub wordt. De provincie heeft samen met het Rijk en ProRail afspraken gemaakt over investeringen en inpassing in de dienstregeling. Het Rijk heeft het station bovendien opgenomen in de hoofdrailnetconcessie van NS. Het project is het laatste onderdeel van het Regiospecifiek Pakket Zuiderzeelijn (RSP ZZL). De provincie is opdrachtgever en draagt de financiële risico’s, waarbij fase 1 al is afgerond en fase 2 de bouw van het station betreft. Voor fase 2 is €13 miljoen beschikbaar, maar de totale kosten worden geschat op €31 miljoen, waardoor een tekort van €18 miljoen is ontstaan.

Financieel:

Het Waddengebied is UNESCO-Werelderfgoed vanwege zijn unieke natuurlijke dynamiek en rijke biodiversiteit. Het gebied is kwetsbaar en kent een complexe mix van belangen zoals natuur, economie, veiligheid, leefbaarheid en recreatie. Daarom is goede samenwerking tussen het Rijk, regionale overheden en maatschappelijke partners noodzakelijk. De Agenda voor het Waddengebied 2050 en het Uitvoeringsprogramma 2021–2026 vormen de gezamenlijke basis voor gerichte acties en efficiënt bestuur.

De provincie Fryslân wil hierin een sterke, zichtbare rol spelen. Daarom zijn onderstaande 4 bijdragen in de begroting opgenomen:

• Verlenging Investeringskader Waddengebied (IKW): Het IKW is het meerjarig investeringsprogramma van de provincies Noord-Holland, Fryslân en Groningen om majeure projecten in het Waddengebied mogelijk te maken. Het IKW eindigt per 1 januari 2027. De inzet vanuit de provincie Fryslân is verlengd tot en met 2029, zodat dit aansluit bij de nieuwe looptijd van het Waddenfonds.
• Verlenging financiering Waddenacademie: De Waddenacademie is de kennisregisseur in het Waddengebied. De financiering van de Waddenacademie loopt in 2027 af. De partners uit het Bestuurlijk Overleg Wadden zien meerwaarde in de Waddenacademie. De financiering wordt verlengd tot en met 2032. De provincie Fryslân draagt als partner haar deel bij, net als Noord-Holland en Groningen.
• Uitvoering Waddenprojecten: provincie Fryslân is betrokken bij de uitvoering van drie Waddenprojecten: Fries Programma Waddenkust, 1Eilaun en Programma Harlingen.
• Bijdrage onderzoek Noorderhavendam Programma Harlingen: Een verkennend onderzoek t.b.v. de nautische veiligheid wordt opgenomen in de dijkbeschermingsopgave.

Financieel:

Provincie Fryslân is één van de deelnemers in de Gemeenschappelijke Regeling (GR) Marrekrite. Eind 2024 is besloten om het Routebureau Fryslân als taak bij de Marrekrite onder te brengen en in de GR op te nemen. Met het structureel verhogen van de bijdrage van de deelnemers aan de GR, wordt het Routebureau Fryslân geborgd als extra taak van de Marrekrite. Door als provincie 40% van de benodigde extra kosten voor rekening te nemen, geven we uitvoering aan het besluit van de GR en voldoen we aan de gemaakte afspraken over de kostenverdeling binnen de GR. Het betreft een structurele verhoging van de bijdrage aan de GR Marrekrite.

Financieel:

Museum Belvédère heeft een belangrijk schenking ontvangen van meer dan 100 werken van kunstenaar Gerrit Benner, verzameld door het echtpaar Riemsdijk-Zandee. Daarnaast levert een stichting, verbonden aan het echtpaar, een financiële bijdrage aan de uitbreiding van het museum om een permanente tentoonstellingsruimte mogelijk te maken. De provincie levert ook een incidentele financiële bijdrage aan de bouw van deze permanente tentoonstellingsruimte.

Financieel:

De Friese Norm is een gezamenlijke bestuurlijke aanpak van ondermijnende criminaliteit in Fryslân, gericht op samenwerking, preventie en weerbaarheid van overheidsorganisaties. De Friese Norm is bedoeld om georganiseerde en ondermijnende criminaliteit, die gebruik maakt van zwakke plekken in de bovenwereld, terug te dringen. De kern van de versterking van de Friese Norm ligt niet in het optuigen van nieuwe structuren, maar in het bestendigen van de gezamenlijke ambitie, het versterken van sturing en het organiseren van uitvoeringskracht. Daarvoor is gerichte aanvullende investering noodzakelijk, met name in coördinatie en thematische onderwerpen.

Dit krijgt zijn beslag door actualisatie van de Friese Norm, versterking van de governance en ondersteuningsstructuur en het bevorderen van de samenwerking tussen partners. Voor nadere informatie wordt verwezen naar de brief van 19 mei 2026 ‘Utfiering moasje Ekstra ympuls foar de Fryske Noarm’ (kenmerk: 02506664).

Financieel:

De provincie heeft de ambitie om het aantal verkeersdoden naar nul te brengen, conform het Regionaal Mobiliteitsprogramma (RMP) en de ‘integrale visie Verkeersveiligheid 2026 – 2040’. Om de verkeersveiligheid op provinciale wegen verder te versterken is onderzocht welke verkeersknelpunten op korte termijn kunnen worden aangepakt.

Op basis hiervan wordt de volgende aanpak voorgesteld:

1. Aanpak 200 fietsoversteken: in de periode 2027-2029 worden attentie verhogende borden, bebakening en markering op ruim 200 fietsoversteken aangebracht.
2. Aanpak infrastructurele maatregelen: in de periode 2030 – 2036 willen we de provinciale 80 km-wegen veiliger maken. De exacte maatregelen dienen nog nader bepaald te worden; te denken valt aan maatregelen zoals vangrails en verstevigde bermen.

De bij de investeringen behorende afschrijvingslasten zijn in de begroting opgenomen.

Financieel:

We werken aan een subsidieregeling voor duurzame warmte-initiatieven in Fryslân, met een openstelling in 2027. De regeling is bedoeld voor onder meer stichtingen, verenigingen, bedrijven, non-profitorganisaties en overheden.

Subsidie kan worden ingezet voor verschillende fasen: van verkenning en onderzoek tot projectontwikkeling en investeringen in de realisatie. Denk aan kosten voor een eerste verkenning naar de potentie van duurzame warmte, de inzet van een project- of procesleider en verdiepend onderzoek naar bijvoorbeeld bronpotentie, warmtevraag, financiering, organisatie en vergunningen. Ook kan subsidie worden ingezet voor investeringen in materieel en infrastructuur, zoals leidingwerk, warmtepompen en warmtewisselaars, voor projecten tot maximaal 250 aansluitingen. De focus ligt vooral op kleinschalige warmteprojecten.

 Voor de openstelling is € 920.000 beschikbaar. Daarmee wil de provincie initiatieven ondersteunen die bij bestaande financieringsregelingen vaak buiten de boot vallen en ervaring opdoen met waar in de praktijk de meeste behoefte aan is. 

Financieel:

Fryslân is rijk aan iconische en historische kerkgebouwen. De gebouwen zijn bepalend voor het aangezicht van ons landschap, de dorpen en de steden. Steeds meer kerken worden echter uit de eredienst gehaald en verliezen hun religieuze functie. Dat vraagt om herbestemming. In aanvulling op de inspanningen van het Rijk en de gemeenten richt de provincie een fonds op om het financiële gat voor de problematische kerkgebouwen te dichten, om zo tot een succesvolle overdracht en herbestemming van kerkgebouwen te komen. Kerken die in aanmerking willen komen, moeten aan een aantal selectiecriteria voldoen en met een aantoonbaar financieel tekort te maken hebben. Het fonds wordt ondergebracht bij een nader te verkennen geschikte externe partij. Daarnaast is het voorstel om de steun aan organisaties die kerkeigenaren ondersteunen en adviseren, uit te breiden. Daarmee bouwt de provincie aan een sterke hulp- en infrastructuur voor ondersteuning en kennisdeling gericht op behoud van iconische kerkgebouwen. Het voorstel is mede gebaseerd op een advies van het Platform Fryske Tsjerken en het haalbaarheidsonderzoek Frysk Fûns Religieus erfgoed. Voor nadere informatie wordt verwezen naar de brief van 2 juni 2026 ‘Moasje Visie en Collectiebeleid Religieus Erfgoed Fryslân’ (kenmerk 02517187)

Financieel:

Fryslân telt diverse onverharde wandelpaden. Veel van deze paden zijn voormalige kerkenpaden of boerenlandpaden. Deze paden maken het voor bewoners mogelijk om een wandeling in de eigen omgeving te maken en dragen daarmee direct bij aan de leefbaarheid en het bevorderen van gezond gedrag. De wandelpaden hebben ook een groot toeristisch en recreatief potentieel. Veel van deze paden liggen op privéterrein en moeten onderhouden worden door de betreffende eigenaar. In het verleden waren er regelingen om de eigenaren hiervoor te compenseren. Ook zijn er in het verleden investeringen gedaan in de paden in de vorm van voorzieningen zoals bruggetjes en hekwerken. Doordat er al jaren geen middelen meer worden uitgetrokken voor onderhoud en investering, liggen veel paden er verwaarloosd bij en zijn ze niet meer toegankelijk. In opdracht van de provincie heeft het Recreatieschap Marrekrite een inventarisatie gemaakt van de onverharde paden en is in kaart gebracht wat de onderhouds- en investeringsbehoefte is. Naar aanleiding van deze inventarisatie is besloten in te zetten op het faciliteren van lokale initiatieven in plaats van centrale aansturing en beheer, zoals in het verleden het geval was. Met een nieuwe regeling, die wordt uitgevoerd door Marrekrite, ondersteunen we lokale initiatiefnemers om met grondeigenaren in gesprek te gaan over aanleg of herstel van paden.

Financieel:

Grote of bijzondere evenementen kunnen Fryslân op de kaart zetten en zorgen voor maatschappelijke en economische spin-off. Om dergelijke iconische evenementen naar Fryslân te halen of financieel te kunnen cofinancieren, is het belangrijk om over voldoende expertise én financiële middelen te beschikken. Voorbeelden van iconische evenementen zijn (sportieve) NK’s, EK’s en WK’s, culturele of museale blockbusters, grote openluchtevenementen met bijvoorbeeld straat- en locatietheater en evenementen die specifiek zijn gericht op landelijke media-aandacht en/of televisie-uitzendingen. Maar ook grote muziekfestivals en evenementen in bijvoorbeeld het kader van jubileumjaren en herdenkingen, zoals het vieren en herdenken van de Vrijheid.

Voor een transparante en doelgerichte inzet van de beschikbare middelen wordt voorgesteld een subsidieregeling voor iconische evenementen in te stellen. Aan deze regeling wordt jaarlijks een subsidieplafond gekoppeld. De regeling wordt in de periode 2027-2031 jaarlijks opengesteld. Middelen die niet worden ingezet zullen conform verzoek PS gereserveerd worden in de zogenaamde bestemmingsreserve. De bestemmingsreserve wordt behouden tot en met 2031. Het organiseren van een iconisch evenement vraagt vaak om een voorbereidingstijd van meerdere jaren. Vanaf het eerste idee moeten bijvoorbeeld een bidbook worden opgesteld en cofinanciering worden georganiseerd voordat het evenement daadwerkelijk kan plaatsvinden. Daarom wordt voorgesteld om binnen de regeling zowel financiering voor het voorbereidende traject als voor de uitvoering mogelijk te maken.

De regeling zou uit twee onderdelen kunnen bestaan:

1. Het binnenhalen van een iconisch evenement

Hierbij kan worden gedacht aan de inhuur van expertise, bijvoorbeeld voor bidprocedures, en aan de inzet van een werkgroep die als aanspreekpunt en coördinatiepunt kan fungeren.

2. De organisatie van het evenement

Dit onderdeel richt zich op de daadwerkelijke organisatie en uitvoering van het iconische evenement.

Criteria en evaluatie
De regeling wordt vormgegeven op basis van ervaringen met eerdere projecten en bestaande subsidieregelingen. Daarbij wordt nadrukkelijk gekeken naar de aansluiting en meerwaarde ten opzichte van andere regelingen van de provincie en van andere partijen. Daarnaast kan een succesvol evenement een aanzet vormen voor een vervolg of een structurele doorontwikkeling. Uit de evaluaties van onder meer Keningsdei en de Tall Ships Races blijkt dat iconische evenementen niet per definitie evenementen zijn met een grote, of uitsluitend economische, impact. Zij kunnen ook bijdragen aan het versterken van de verbondenheid, het vergroten van de trots op Fryslân en het versterken van de naamsbekendheid van de provincie. Daarmee sluiten iconische evenementen ook goed aan bij de ambitie van een Gastvrij Fryslân, de cultuurambitie om cultuur voor iedereen toegankelijk te maken en het DNA van Fryslân, bijvoorbeeld waar het gaat om herdenken en vieren.

Duidelijke toegang tot de regeling
Om deze uitgangspunten verder te concretiseren, wordt voorgesteld om de toegang tot de regeling duidelijk af te bakenen. Daarmee wordt voorkomen dat reguliere, incidentele of relatief grote bestaande evenementen zich al snel als ‘iconisch’ kwalificeren. Een mogelijke aanpak is om te werken met een combinatie van harde hoofdvoorwaarden en vervolgens inhoudelijke beoordelingscriteria. De hoofdvoorwaarden bepalen of een evenement überhaupt voor de regeling in aanmerking kan komen. Vervolgens wordt aan de hand van inhoudelijke criteria beoordeeld in hoeverre het evenement daadwerkelijk van iconische betekenis is voor Fryslân.

In 2030 wordt de regeling geëvalueerd. Op basis daarvan wordt bepaald of en op welke wijze de regeling na 2031 wordt voortgezet.

Financieel:

Met het amendement ‘Versterken iconische mienskip’ is bij de begroting 2026 besloten om het budget voor het Iepen Mienskipsfûns (IMF) voor 2026 en 2027 te verhogen en om het IMF met een jaar, dus tot en met 2028, te verlengen.

In 2026 en 2027 kan dit amendement worden uitgevoerd op basis van bestaand beleid en grotendeels met de bestaande formatie voor de uitvoering van het IMF. Voor 2026 en 2027 is extra formatie voor subsidiezaken nodig, om het hogere aantal aanvragen te kunnen verwerken. Voor 2028 is er op dit moment geen budget voor de uitvoering van het IMF. Met onderstaande budget wordt uitvoering in 2028 mogelijk gemaakt. Voor 2029 en 2030 is formatie nodig voor de afhandeling van de subsidiedossiers.

Financieel:

Om te werken aan de missie van een schoon, gezond en gelukkig Fryslân is het voorstel om vanuit de ambities water, circulair en samenleving 3 investeringsprogramma’s te ondersteunen. Hiermee wordt continuïteit  geborgd, duidelijkheid gegeven aan stakeholders om ook mee te doen en ligt er voor de komende jaren een concrete doelstelling hoe we in Fryslân werken aan de Brede Welvaart.

1. Ambitie Water & Bodem: Een investeringsprogramma ontwikkelen met stakeholders om in 2035 dé nummer één Europese regio voor duurzame technologische oplossingen voor water- en bodemvraagstukken te worden. Hiervoor is al een verkenningsopdracht met het Economic Board Fryslân gestart en is Wetsus met een onderzoek gestart. Om zo de doorontwikkeling te borgen, lijnen bij elkaar te brengen en te komen tot een gedragen bodemcampus in Fryslân.
2. Circulaire ambitie: Om ervoor te zorgen dat Fryslân ook in 2030 dé Wereldwijde voorloper in de circulaire grondstof kringlopen voor water, nutriënten en materialen/plastics is, zijn investeringen voor de lange termijn nodig. Dit geeft duidelijkheid aan stakeholders, geeft meer mogelijkheden om Europees geld naar Fryslân te halen en om lange termijn plannen te maken.
3. Ambitie Versterken Basisvaardigheden: Door het versterken van basisvaardigheden in Fryslân op het gebied van lezen, schrijven en digitale vaardigheden, zal dit een positieve invloed hebben op werk en arbeidsmarkt, sociale samenhang en participatie, gezondheid en de toegang tot voorzieningen en democratische processen. Hiermee geeft Fryslân een voorbeeld hoe te komen tot de balans tussen economie, maatschappij en ecologie om mensen gelukkiger te maken. In het voorstel hierna is dit onderdeel verder uitgewerkt, inclusief het budget.

In 2030 wordt een evaluatie gedaan om een eventueel vervolg na 2031 te bepalen.

De ambities Water & Bodem en Circulair worden hierna nader toegelicht. De ambitie Versterken Basisvaardigheden is als een apart onderwerp opgenomen. 

ad 1 Ambitie Water & Bodem

Fryslân beschikt over een sterke kennis- en innovatiepositie op het gebied van water en bodem. De ambitie is om in 2035 dé Europese regio te zijn voor duurzame technologische oplossingen voor water- en bodemvraagstukken. De in november 2025 ingediende moties bieden aanleiding om deze ambitie verder te concretiseren en te versnellen. Fryslân heeft daarvoor een unieke uitgangspositie: de combinatie van water, vruchtbare landbouwgrond, een koploperspositie in de circulaire economie, een sterke agrifoodsector en een innovatief ecosysteem met bedrijven en kennisinstellingen als Wetsus.

Om deze positie te benutten, wil Fryslân samen met de triple helix en in verbinding met de Economic Board Fryslân komen tot een Bodemcampus. Deze wordt nadrukkelijk verbonden met de bestaande Watercampus, waardoor crossovers ontstaan en de bestaande economische samenwerkingsagenda verder wordt versterkt.

 Naar aanleiding van de motie Bodemcampus is medio 2026 een inventarisatie uitgevoerd als basis voor een gefaseerde verkenning. De aanwezige bodemexpertise bij onder meer Wetsus, Van Hall Larenstein, Biosintrum, Firda en SOEN heeft inmiddels geleid tot een Ontwikkelplan Bodemcampus. Aansluitend op de inventarisatie is reeds een plan ingediend bij SNN voor een EFRO-subsidie.

 De provincie kan een deel van het beschikbare budget voor Water en Bodem inzetten als cofinanciering van deze EFRO-aanvraag. Daarmee wordt direct een forse financiële multiplier gerealiseerd: er wordt € 2,6 miljoen EFRO gevraagd, met € 1 miljoen Friese cofinanciering, waarmee op korte termijn ook al direct zaken opgestart.

De komende jaren wordt geïnvesteerd in de ontwikkeling van een volwaardige Bodemcampus, onder meer in faciliteiten, proeftuinen, onderzoek en ontwikkeling, business development en valorisatie. Net als bij de Watercampus kan een deel van de provinciale bijdrage worden ingezet als basisfinanciering. Tegelijkertijd zetten we in op maximale hefboomwerking door nationale en Europese middelen aan te trekken en deze met provinciale cofinanciering te versterken.

et een investeringsprogramma van € 4,5 miljoen kan Fryslân de ontwikkeling van de Bodemcampus versnellen en deze langjarig borgen. Zo bouwen we verder aan een internationale hotspot voor duurzame water- en bodemtechnologie. Dit levert nieuwe bedrijvigheid, werkgelegenheid, kennisontwikkeling en exportkansen op en draagt tegelijkertijd bij aan een toekomstbestendige landbouw, een gezonde leefomgeving en een sterke regionale economie.

Kortom: investeren in water en bodem is investeren in de brede welvaart van Fryslân.

ad 2 Circulaire ambitie

Fryslân heeft internationaal een unieke positie op het snijvlak van water, bodem en circulaire economie. De combinatie van sterke kennisinstellingen, innovatieve bedrijven en bijzondere praktijkomgevingen biedt een stevige basis om ons nationaal én internationaal te blijven onderscheiden.

De komende jaren bouwen we deze positie gericht verder uit. Onze ambitie is om Fryslân te versterken als internationale koploper in de circulaire economie, door onze sterke circulaire kennis en bedrijvigheid nadrukkelijk te verbinden met onze onderscheidende kennis en economische positie op het gebied van water en bodem. Juist op dit snijvlak liggen kansen om oplossingen te ontwikkelen voor grote maatschappelijke én economische opgaven.

We richten ons binnen de Economic Board Fryslan daarbij op concrete vraagstukken zoals klimaatadaptatie, waterbeschikbaarheid en -hergebruik, grondstoffenschaarste, verduurzaming van de landbouw en de transitie naar een circulaire economie. Door gericht te investeren in ons ecosysteem brengen we kennis, ondernemerschap en toepassing bij elkaar en creëren we ruimte om nieuwe oplossingen in de praktijk te ontwikkelen, te testen en op te schalen.

Met het beschikbare budget willen we de komende jaren samen met de Economic Board Fryslân gericht investeren in drie doelen: het versterken van bestaande kennisposities, het ontwikkelen van nieuwe bedrijvigheid en het verder uitbouwen van Fryslân als proeftuin voor duurzame innovaties. Daarmee versterken we niet alleen het Friese innovatie-ecosysteem, maar leggen we ook een concrete verbinding met de Rijk-Regioagenda.

 De middelen worden ingezet voor onderzoeks- en demonstratievoorzieningen, het ontwikkelen en testen van nieuwe toepassingen in de Friese praktijk en het ondersteunen van de triple helix bij de cruciale stap van innovatie naar marktintroductie en opschaling. Zo versterken we de samenwerking tussen kennisinstellingen, bedrijven en overheden en ontwikkelen we kansrijke ketens verder, onder meer rond waterhergebruik, grondstoffenterugwinning, bodemtechnologie en biobased materialen.

 De provinciale bijdrage van € 5 miljoen wordt daarbij nadrukkelijk ingezet als hefboom. Het doel is om hiermee aanvullende publieke en private middelen te mobiliseren, nieuwe samenwerkingen en investeringen uit te lokken en concrete innovaties naar de markt te brengen. Zo bouwen we gericht aan een sterk en samenhangend ecosysteem waarin water, bodem en circulariteit elkaar versterken – en vergroten we de brede welvaart van Fryslân.

Financieel voor de ambities water & bodem en circulair. 

Fryslân heeft een hoog aandeel inwoners met beperkte basisvaardigheden. Daaronder verstaan we lezen, schrijven en digitale vaardigheid. Naar aanleiding van de motie ‘Investeren in een weerbaar en leefbaar Fryslân’ (november 2025) is een voorstel voor het versterken van basisvaardigheden in Fryslân gemaakt. Goede basisvaardigheden zijn essentieel voor deelname aan de maatschappij en de arbeidsmarkt en voor persoonlijk welzijn en ontwikkelmogelijkheden. Als mensen moeite hebben met de basisvaardigheden lezen en schrijven wordt ook wel gesproken van laaggeletterdheid. Binnen Fryslân zien we grote verschillen in de aanpak van laaggeletterdheid en het aanbod voor inwoners. Door succesvolle bestaande initiatieven en nieuwe werkwijzen samen te brengen in een meerjarenprogramma, kunnen in de hele provincie gelijke kansen worden gecreëerd.

Doel van de aanpak

De provincie is al actief op het terrein van basisvaardigheden en geletterdheid. In 2023 is de provincie met Fers (ondersteuningsorganisatie Friese bibliotheken) gestart met het Fries Leesoffensief, vanuit een eerder initiatiefvoorstel in 2022. 

Het Leesoffensief heeft in 2024 een inventarisatie laten uitvoeren naar de geletterdheidsaanpak in Fryslân[1]. De gemeenten en uitvoeringspartners (onderwijs, bibliotheken, werkgevers, zorg en welzijn, cultuur, taal- en kennisinstellingen) werken met veel betrokkenheid aan deze opgave. Zij geven in het onderzoeksrapport echter aan dat voor blijvende effecten een gezamenlijke, meerjarige aanpak en een stevige financiering nodig is. Laaggeletterdheid wordt immers vaak van generatie op generatie doorgegeven. Om deze cyclus te doorbreken is een langjarige aanpak nodig die curatie (bestrijden laaggeletterdheid bij volwassen) en preventie (voorkomen taalachterstanden bij kinderen) aan elkaar verbindt. Doel van de aanpak: in 2040 is minimaal 90% van de Friezen van 16 jaar en ouder voldoende basisvaardig (landelijke norm voor basisvaardig is minimaal eindniveau vmbo) en geen enkel kind start met een taalachterstand op de basisschool.

Wettelijke taken 

De provinciale inzet op basisvaardigheden sluit aan bij bestaande wettelijke taken en vastgesteld beleid van de provincie Fryslân:

• de wettelijke provinciale taken in het bibliotheekstelsel vanuit de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (WSOB).
• de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK)
• beleidsbrief Leefbaarheid (pag. 18/19), tevens is de inzet belangrijk voor beleidsterreinen als economie/arbeidsmarkt, democratie en participatie.

Meerjarenprogramma met vier bouwstenen

Vier bouwstenen vormen de basis van de aanpak. Deze bouwstenen zijn tot stand gekomen op basis van gesprekken met betrokken partners en experts (onder meer in het Leesoffensief). De inhoud van het programma wordt vanaf januari 2027 ook ingevuld met betrokken partners. De eerste twee jaar zijn niet alleen voorbereidingsjaren; vanaf de start worden inwoners, werkgevers, scholen, bibliotheken, zorg en andere maatschappelijke organisaties bereikt met concrete activiteiten. De activiteiten richten zich op inwoners van alle leeftijden.

De hierna opgenomen indicatieve bedragen zijn gebaseerd op begrotingen die bekend zijn vanuit (landelijke) basisvaardighedenprogramma’s en voorbeelden van succesvolle werkwijzen rond geletterdheid (in het buitenland, elders in Nederland en in Fryslân).

Voor elk loopjaar is de indicatieve procentuele verdeling van de middelen: 

• Bouwsteen 1 Netwerkinfrastructuur: 20-25 %
• Bouwsteen 2 Opschalen basisvaardighedenprogramma's: 20-25%
• Bouwsteen 3 Lokale/regionale pilots: 35-40%
• Bouwsteen 4 Monitoring & programmateam: 15-18 %

Resultaat van het programma in 2031

De vier bouwstenen zorgen voor een sterke, gemeenschappelijke basis voor het werken aan basisvaardigheden, met ruimte voor lokale verschillen. Deze basis bestaat in 2031 uit (per gemeente/gebied):

• een passend aanbod van bewezen basisvaardighedenprogramma’s en activiteiten (via o.a. scholen, werkgevers, bibliotheken, cultuur, zorg en welzijn).
• een herkenbare en laagdrempelige toegang tot ondersteuning: via deskundige professionals/stipers basisvaardigheden, langdurig lokaal community-werk en plekken voor ontmoeting en ontwikkeling.
• aansluiting op het provinciebrede lerende netwerk (kennis, monitoring, onderzoek).

Rol provincie

De rol van de provincie is financieel ondersteunend en verbindend. Het programma vormt een meerjarige ontwikkel- en uitvoeringsimpuls, via subsidies en regelingen voor Friese gemeenten, werkgevers en organisaties. . In de voorwaarden van de subsidies en regelingen worden heldere prestatie-indicatoren opgenomen.

Tijdlijn plan- en besluitvorming

In de planvorming zit een duidelijke knip. Deze werkwijze geeft Provinciale Staten de mogelijkheid om tussentijds te sturen op basis van de behaalde resultaten. Het programma is opgedeeld in twee fasen:

• Fase 1: Opstart en fundament (2027-2028)
• Inzet: Gezamenlijke uitwerking en van start met alle bouwstenen.
• Budget: € 7,0 miljoen totaal (€ 2,5 miljoen in 2027 en € 4,5 miljoen in 2028).
• Besluitmoment Provinciale Staten (eind 2028 / begin 2029)
• Het uitvoeringsvoorstel voor de tweede fase wordt voorgelegd aan Provinciale Staten.
• Na goedkeuring worden de gereserveerde middelen voor de vervolgperiode vrijgegeven (€ 21.500.000).
• Fase 2: Versnelling en opschaling (2029-2031)
• Inzet: Het programma schakelt over naar een hoger investeringsniveau, volledig in het teken van provinciebrede opschaling en versnelling.
• Budget: € 21.500.000 (onder voorbehoud van vrijgave).

Evaluatie en monitoring

Provinciale Staten worden doorlopend geïnformeerd over de voortgang:

• Jaarlijks: delen van monitoringsinformatie.
• Eind 2028 / begin 2029: de evaluatie van de eerste fase én het uitvoeringsvoorstel voor de tweede fase.
• 2031: een eindevaluatie en een vooruitblik op de periode na 2031.

Indicatoren

Via nulmetingen en lerend evalueren kan vanaf het begin de werking van het programma worden gevolgd. Hierbij kan gebruik gemaakt worden van:

• Programma-indicatoren: o.a. meting van het aantal deelnemers en de tevredenheid, ontwikkelde programma’s en de opbouw van het lerende netwerk (zoals opgeleide professionals, kennisopbouw).
• Bestaande maatschappelijke data: benutten van monitors van het CBS, landelijke stichtingen, brede welvaartsindicatoren, onderwijsdata, arbeidsmarktinformatie en gezondheidsdata.
• Inzichten en resultaten uit pilots: praktijkervaringen over wat wel en niet werkt in de lokale praktijk, de concrete resultaten in dorpen en wijken.

 Borging

Om tot structurele maatschappelijke impact te komen wordt vanaf de start toegewerkt naar borging. Gemeenten, werkgevers en uitvoeringspartners onderzoeken gaandeweg welke succesvolle onderdelen structureel kunnen worden opgenomen in bestaand of nieuw beleid en uitvoeringsprogramma's, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs, bibliotheken, participatie, gezondheid, armoede, leefbaarheid en duurzame inzetbaarheid. De gemaakte afspraken over de inzet, de borging en de financiële verplichtingen van de deelnemende gemeenten en andere partners kunnen worden vastgelegd in een intentieverklaring.

 Om het programma na de initiële looptijd breed gefinancierd te houden wordt actief verkend hoe aanvullende financiering naar de provincie gehaald kan worden via landelijke en Europese regelingen of fondsen.

Financieel:

Het Rijk (Ministerie van Justitie en Veiligheid) besteedt, na monitoring van de tolk- en vertaaldienstverlening, de tolkopdrachten bij het Openbaar Ministerie en in de rechtspraak opnieuw aan. Door wijzigingen in de systematiek, de hoogte en berekening van vergoedingen, nemen Friese tolken deze opdrachten niet aan. Het recht om ook in de rechtspraak Fries te kunnen spreken en daarbij ondersteuning van een tolk te krijgen, komt hiermee onder druk te staan. Met de motie Fryske tolkefûns wordt gevraagd om een fonds voor Friese tolken op te zetten om zo dit probleem te ondervangen. Voor het fonds is reeds € 10.000 per jaar voor de periode 2026-2030 beschikbaar gesteld. 

Het opzetten van zo'n fonds vraagt een gedegen voorbereiding, waar het voorstel betrekking op heeft. Naast overleg met het Rijk, de tolken, het wettelijk adviesorgaan DINGtiid en zo nodig ook de rechtbank Noord-Nederland, wordt onderzoek gedaan naar vergelijkbare regelingen binnen Duitse wetgeving. Op basis van al deze informatie, wordt het fonds vervolgens vormgegeven. Daarnaast blijven wij in gesprek met het ministerie van J&V voor wat betreft de rijksverantwoordelijkheid van een goed functionerend stelsel van tolk- en vertaaldiensten.

Financieel: