Programma 1: Bestuur

Op 17 maart 2027 vinden de verkiezingen voor Provinciale Staten plaats. In 2026 zijn de voorbereidingen gestart om dit proces zorgvuldig te laten verlopen en de nieuwe Staten een goede start te geven. Hiervoor worden extra middelen ingezet, onder meer voor communicatie om de opkomst te bevorderen. Voor de nieuwe Statenleden wordt in 2027 een inwerkprogramma georganiseerd.

De trend van de afgelopen jaren laat zien dat het aantal fracties toeneemt, terwijl het gemiddeld aantal zetels per fractie afneemt. Fracties ontvangen budget om hun fractieondersteuning te organiseren.

De Statengriffie ondersteunt, adviseert en informeert Provinciale Staten en de individuele Statenleden bij de uitoefening van hun kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende rol.

Taakvrijheid
De taken zijn grotendeels wettelijk voorgeschreven. Provinciale Staten stellen zelf het Reglement van Orde vast.

Rolvrijheid
Binnen de wettelijke kaders hebben Provinciale Staten veel ruimte om invulling te geven aan hun werkzaamheden. Dit geldt bijvoorbeeld voor de commissiestructuur, de vergaderlocatie, de vergaderfrequentie, de ondersteuning door de Statengriffie en de fracties, en de keuze voor een Statenakkoord, coalitieakkoord of samenlevingsakkoord.

Toelichting
De begrote lasten hebben betrekking op alle middelen voor Provinciale Staten, waaronder de Statengriffie, de fracties en het onderhoud en de afschrijving van ICT-middelen.  In verband met de verkiezingen van Provinciale Staten in 2027 zijn de geraamde lasten in dit jaar hoger. 

In maart 2027 vinden verkiezingen voor Provinciale Staten plaats. We zorgen voor een zorgvuldige afronding van de bestuursperiode 2023-2027. Na de onderhandelingen wordt een nieuw college van Gedeputeerde Staten gevormd. Dit college zal voor de bestuursperiode 2027–2031 een bestuursakkoord opstellen, waarin de ambities en keuzes voor de komende bestuursperiode worden vastgelegd. 

Naast het bestuursakkoord voeren Gedeputeerde Staten de provinciale wettelijke taken en kerntaken uit, zoals vastgelegd in het provinciale beleid. De afgelopen jaren zien we dat de provincie steeds vaker te maken krijgen met  grote integrale vraagstukken, zoals de provinciale omgevingsvisie en de aanpak van stikstof. Dit vraagt om gedegen ambtelijke ondersteuning van Gedeputeerde Staten. Daarbij is een goede samenwerking met Provinciale Staten, Friese mienskip en partners van groot belang.

Taakvrijheid
De taken zijn voor een groot deel verplicht. Gedeputeerde Staten stellen zelf het Reglement van Orde vast.  

Rolvrijheid
De mate van beleidsvrijheid verschilt per beleidsterrein. Binnen de wettelijke kaders maken Gedeputeerde Staten eigen keuzes, bijvoorbeeld in de wijze waarop zij invulling geven aan hun rol als samenwerkend bestuurder, regisseur, participant of overheid die kaders stelt.

Toelichting
De begrote lasten betreffen de salariskosten van de gedeputeerden, uitkeringen voor voormalige leden van Gedeputeerde Staten, representatiekosten en overige kosten die samenhangen met het functioneren van het college. 

Het gaat voornamelijk om structurele budgetten die aan wettelijke taken zijn verbonden. Er zijn in 2027 en verder geen tijdelijke budgetten.

2026 kende een tijdelijk budget voor Keningsdei van € 1,5 mln.

De commissaris van de Koning (CvdK) is naast voorzitter van Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten ook rijksorgaan. In die rol vertegenwoordigt de CvdK de regering in de provincie Fryslân. De rijkstaken van de CvdK zijn vastgelegd in de ‘Ambtsinstructie Commissaris van de Koning’. Wij zorgen ervoor dat de CvdK deze taken goed kan uitvoeren. Daarbij wordt hij ondersteund door zijn Kabinet.

Taakvrijheid 
De taken binnen dit beleidsveld kennen een grotendeels verplichtend karakter. De Commissaris van de 
Koning (CvdK) heeft in zijn rol als rijksorgaan onder meer de volgende taken:

• toezien op een ordelijk verloop van procedures voor benoemingen, herbenoemingen en ontslag van burgemeesters;
• regelmatig bestuurlijke bezoeken afleggen aan de gemeenten in de provincie;
• adviseren over voorstellen voor Koninklijke onderscheidingen (lintjes), de predicaten 'Koninklijk' en 'Hofleverancier' en Koninklijke erepenningen;
• de samenwerking bevorderen tussen de besturen van provincie, gemeenten, Wetterskip Fryslân, rijksdiensten en de krijgsmacht en waar nodig bemiddelen bij problemen op het gebied van (inter)bestuurlijke verhoudingen;
• bestuurlijk toezicht houden op de Veiligheidsregio Fryslân;
• rapporteren aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de uitvoering van zijn rijkstaken en gevraagd of ongevraagd advies geven aan de regering of de ministers;

• het voorzitterschap vervullen van de Provinciale Regietafel Fryslân (PRT), waar bestuurlijk overleg plaatsvindt over de opvang asielzoekers, Oekraïense ontheemden en de huisvesting van statushouders.

De commissaris heeft daarnaast  ook een belangrijke representatieve functie bij bezoeken van onder meer het Koninklijk Huis en het corps diplomatique. Ook bevordert de CvdK een zorgvuldige behandeling van klachten vanuit zijn ombudsfunctie.

Rolvrijheid 
De driedubbelrol van de CvdK (rijksorgaan, voorzitter PS, voorzitter en lid GS) vertaalt zich in een reeks aan wettelijke voorschriften. De rolvrijheid is daarom beperkt. 

Voor dit beleidsveld zijn geen resultaatindicatoren opgenomen, omdat de Commissaris van de Koning over de uitvoering van zijn rijkstaken uitsluitend verantwoording aflegt aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Toelichting
De begrote lasten betreffen de salariskosten van de CvdK en aanverwante kosten.

Sinds 2025 worden van het Rijk middelen ontvangen voor de uitvoering van de Spreidingswet. Tot en met 2028 zijn hiervoor middelen opgenomen in de begroting van de Commissaris.

Een goed functionerend openbaar bestuur vormt de ruggengraat van een veerkrachtige, rechtvaardige samenleving en van de democratische rechtsorde. Hieronder beschrijven we de belangrijkste ontwikkelingen binnen dit beleidsveld: kwaliteit van het openbaar bestuur, democratische vernieuwing, participatie, interbestuurlijk toezicht en de aanpak van ondermijning.

Kwaliteit openbaar bestuur

Maatschappelijke vraagstukken worden complexer
Steeds meer partijen zijn betrokken bij maatschappelijke opgaven. Belangrijke opgaven (zoals woningbouw, energie, klimaat, landbouw, natuur en leefbaarheid) zijn al lang niet meer voorbehouden aan één overheidslaag of zelfs alleen aan de overheid. Deze opgaven raken meerdere beleidsterreinen en veranderen in de loop van de tijd. Dat vraagt om samenwerking tussen overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en inwoners.

Vraagstukken in de regio
In het verlengde van deze ontwikkeling worden overheidstaken steeds vaker gezamenlijk op regionaal niveau uitgevoerd, in plaats van afzonderlijk door het Rijk, provincies of gemeenten. De regio wordt steeds vaker gezien als het passende schaalniveau voor het aanpakken van maatschappelijke opgaven en transities. Dat kan de samenhang, slagvaardigheid en uitvoeringskracht versterken, maar maakt de democratische controle door gemeenten en provincies ook complexer, omdat regio's geen eigen gekozen volksvertegenwoordiging hebben.

Het vertrouwen in en het gezag van de overheid zijn niet langer vanzelfsprekend
Inwoners kijken kritischer naar de overheid en verwachten dat besluiten transparant, uitlegbaar en rechtvaardig zijn. Maatschappelijke ontwikkelingen zoals polarisatie, politieke versnippering en onvrede over de publieke dienstverlening kunnen het vertrouwen in het openbaar bestuur onder druk zetten. Daarom blijven provincie en gemeenten investeren in nabij bestuur, duidelijke communicatie, betrouwbare uitvoering en betrokkenheid van de mienskip.

Uitvoeringkracht van het decentraal bestuur
Decentrale overheden krijgen steeds meer taken, maar hebben tegelijkertijd te maken met personeelskrapte, financiële onzekerheid en een tekort aan specialistische kennis. Vooral kleinere gemeenten ervaren hiervan de gevolgen. Bij de aanpak van interbestuurlijke opgaven treden we in Fryslân waar mogelijk op als één overheid (horizontaal besturen). Daarbij zijn wij ons bewust van onze meervoudige rol als medeoverheid én als toezichthouder op verschillende beleidsterreinen.

Democratische vernieuwing en participatiebeleid 

Participatie verschuift van traditionele inspraak aan het einde van een beleidsproces naar betrokkenheid vanaf de voorbereiding, tijdens de uitvoering en bij de evaluatie van beleid. De 'Wet versterking participatie op decentraal niveau' verankert deze ontwikkeling ook wettelijk voor gemeenten, provincies en waterschappen, inclusief het uitdaagrecht.

Uit onderzoek van Planbureau Fryslân blijkt dat lager opgeleiden minder vaak betrokken willen worden bij beleid dan middelbaar en hoger opgeleiden. Digitale kanalen kunnen participatie toegankelijker maken, maar niet iedereen beschikt over voldoende lees-, schrijf- of digitale vaardigheden. Daardoor bestaat het risico dat bepaalde groepen minder worden gehoord en buiten de boot vallen.

Financiële positie Friese overheden en Interbestuurlijk toezicht (IBT)

De financiële positie van de Friese gemeenten blijft kwetsbaar. Door de extra middelen van het Rijk uit de Meicirculaire 2025 is het zogenoemde 'ravijnjaar' verschoven naar 2028. Tegelijkertijd moeten verschillende Friese gemeenten, onder meer door de stijgende kosten in het sociaal domein, bezuinigen om een sluitende begroting voor 2027 te presenteren.

De provincie ondersteunt gemeenten waar mogelijk, onder meer via de Haagse lobby voor een betere balans tussen taken en middelen.

Binnen het interbestuurlijk toezicht zien we daarnaast een uitbreiding van de toezichtstaken als gevolg van nieuwe wetgeving, zoals de 'Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen' (Wsob) en de 'Wet versterking regie volkshuisvesting' (Wvrv).

Aanpak ondermijning en weerbare provinciale organisatie

Overheden worden blijvend geconfronteerd met dreigingen van buitenaf en pogingen om democratische processen te beïnvloeden. Daarom is het belangrijk dat zowel het bestuur als de organisatie weerbaar is. Dat vraagt om voortdurende alertheid, zeker in een tijd van grote maatschappelijke opgaven.

De toepassing van de 'Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur' (Wet Bibob) wordt daarbij steeds belangrijker. Zo voorkomen we dat de overheid onbedoeld criminele activiteiten faciliteert. Naast het versterken van onze eigen organisatie zetten we in op een gezamenlijke aanpak van ondermijnende criminaliteit met gemeenten en andere partners. Alleen door structurele samenwerking ontstaat een weerbare overheid en samenleving die effectief weerstand biedt aan georganiseerde ondermijnende criminaliteit.

Taakvrijheid
Binnen dit beleidsveld vallen:

• enkele verplichte wettelijke toezichtstaken op grond van de 'Wet algemene regels herindeling' (Wet arhi), het financieel toezicht op gemeenten en gemeenschappelijke regelingen en de 'Wet revitalisering generiek toezicht';
• enkele facultatieve wettelijke taken op grond van de 'Wet gemeenschappelijke regelingen' (Wgr);
• de provinciale kerntaak om mede verantwoordelijkheid te dragen voor de kwaliteit van het openbaar bestuur;
• de wettelijke verankering van inwonersparticipatie via de Omgevingswet en de 'Wet versterking participatie op decentraal niveau'.

Rolvrijheid

• Voor de verplichte toezichtstaken is de rolvrijheid beperkt. Voor de andere taken uit dit beleidsveld is deze vrij groot. 

Toelichting
De begroting bestaat voor dit beleidsveld uit een structureel budget voor bestuurlijke vernieuwing en een tijdelijk budget voor weerbare gemeenten.

Structureel
Het structurele budget bestuurlijke vernieuwing (€110.000) is bestemd voor de inzet en ontwikkeling van (digitale) participatiewerkwijzen en -instrumenten,  waaronder het gebruik, beheer en de (technische) realisatie van digitaal participatieplatform Stim fan Fryslân.

Tijdelijk
De beschikbare tijdelijke middelen in 2027 voor weerbare gemeenten bedragen € 438.000. Dit is opgebouwd uit de jaarlijkse decentralisatie-uitkering van € 136.000 en resterende middelen uit de voorgaande tijdelijke uitkeringen ter grootte van € 222.000 voor het versterken van weerbaarheid van gemeenten tegen ondermijnende invloeden. De provincie ontvangt de decentralisatie-uitkering van € 136.000 over de periode 2025 tot en met 2029 van het ministerie van BZK, om samen met de Friese gemeenten te zorgen voor een verantwoorde en effectieve besteding. De provincie fungeert hierbij als kassier en regisseur.

Onderstaand voorstel uit de kadernota is verwerkt in bovenstaande tabel.  In dit kadernotavoorstel zijn ook middelen voor formatie opgenomen. Deze middelen zijn verwerkt in programma 6 Bedrijfsvoering, beleidsveld 6.1 mensen. 

Maatschappelijke opgaven zijn niet (langer) het exclusieve domein van één overheidslaag. Ze overstijgen bestuurlijke grenzen en raken vaak meerdere beleidsterreinen. Daarom werken wij als provincie waar mogelijk horizontaal samen: als één overheid met andere overheden en partners. Dat doen we op lokaal, regionaal, nationaal en Europees niveau.

Samenwerking in het Waddengebied

Het Waddengebied is een uniek gebied met veel natuur, relatief weinig inwoners, veel bezoekers en uiteenlopende belangen. De Waddenzee heeft de status van UNESCO Werelderfgoed. Door onder meer klimaatverandering staan natuur, economie en leefbaarheid onder druk. Dat vraagt om gezamenlijke oplossingen. Binnen de governance van het Waddengebied werken wij samen met het Rijk, regionale overheden en andere partners aan deze opgaven. De 'Agenda voor het Waddengebied 2050' vormt daarbij het beleidsmatige vertrekpunt. Voor de periode 2027–2032 wordt deze agenda uitgewerkt in het 'Uitvoeringsprogramma Waddengebied 2027–2032'. Wij zetten in op het voortzetten van de bestaande Waddenprogramma's en op een effectieve inzet van de beschikbare middelen ten behoeve van het Waddengebied en zijn inwoners. Daarnaast werken de ministeries van LVVN en I&W aan het beleidskader natuur Waddenzee, gericht op het duurzaam beschermen en herstellen van de natuur.

Regionale samenwerking

Binnen Fryslân werken wij op verschillende manieren samen met medeoverheden, onder meer via de ‘Samenwerkingsagenda Leeuwarden’, verschillende Regio Deals en het ‘Nationaal Programma Vitale Regio's’. Voor een nadere toelichting verwijzen wij naar paragraaf 10 ‘Samenwerkingsverbanden’.

Belangenbehartiging

In het bestuursakkoord 'Oparbeidzje foar Fryslân' is afgesproken de positie van Fryslân bij het Rijk en de Europese Unie verder te versterken. De hiervoor opgestelde lobbyagenda is in 2025 aangeboden aan Provinciale Staten. In 2027 actualiseren wij deze lobbyagenda. Daarbij zetten wij in op een sterke belangenbehartiging in Den Haag en Brussel en op samenwerking in wisselende coalities met publieke, private en maatschappelijke partners. Naast de belangenbehartiging voor Fryslân worden de gezamenlijke provinciale belangen vertegenwoordigd via het Interprovinciaal Overleg (IPO). Door de positie van Fryslân in Den Haag te versterken, vergroten we ook onze invloed binnen het IPO.

Veilig en doelmatig gebruik diepe ondergrond

Sinds 2022 is de Friese Mijnbouwtafel actief. Hier werken Friese gemeenten, Wetterskip Fryslân, de provincie en het ministerie van EZ gezamenlijk aan een eenduidige bestuurlijke koers voor vraagstukken rond de diepe ondergrond.

Taakvrijheid
Er vallen een aantal wetten met een optioneel karakter (waaronder de Wet gemeenschappelijke regelingen) onder dit beleidsveld. Optioneel betekent dat aan provincies zelf de keuze is wel of niet tot samenwerking, al dan niet via gemeenschappelijke regelingen over te gaan. Wanneer daarvoor wordt gekozen, bestaat er veel ruimte voor de wijze waarop deze samenwerking wordt ingericht.

Rolvrijheid
Samenwerking is centraal binnen dit beleidsveld. Onze rol is daarom primair die van samenwerkende overheid.

Toelichting
Veruit het grootste deel van de budgetten betreft een bijdrage aan de Samenwerkingsverband Noord Nederland (SNN) (€ 1,3 mln.) en het Interprovinciaal Overleg (IPO) (€ 2,7 mln.). De bijdrage aan het IPO bureau wordt in zijn totaliteit verantwoord op dit beleidsveld. De bijdrage aan de BIJ12 (onderdeel van IPO) is wel toebedeeld naar de diverse programma's omdat de financiering hiervan ook grotendeels plaatsvindt via het inhoudelijke programma (zoals het Natuurpact). De overige lasten en baten betreffen de bijdragen voor deelname aan hiervoor genoemde samenwerkingsverbanden en de BTW-compensatie die wij uit deze deelnames retour krijgen.

De lagere lasten in 2027 ten opzichte van het jaar ervoor wordt met name veroorzaakt door het Waddenfonds, het Investeringskader Waddengebied (IKW) en SNN. De bijdrage aan het Waddenfonds kent op dit moment in de begroting een looptijd tot en met 2026. Sinds 2021 ontvingen de deelnemende provincies ieder een deel via het provinciefonds, voor Fryslân betekende dit € 9,6 mln. De begroting van het samenwerkingsverband IKW staat tot en met 2026 in de provinciale begroting, de middelen vanaf 2027 zijn nog niet opgenomen. De provincie ontvangt voor de uitvoering van de samenwerking IKW bijdragen van de provincies Groningen en Noord-Holland. De eigen bijdrage aan het IKW is wel meerjarig opgenomen, middels het kadernotavoorstel IKW. Van het SNN is in 2026 een eenmalige teruggave van € 2 mln. ontvangen. Dit verklaart het negatieve bedrag in 2026 en het verschil met 2027.