Paragraaf 1. Grondbeleid

Het grondbeleid van de provincie faciliteert de provinciale opgaven in het landelijk gebied en op het gebied van infrastructuur en mobiliteit.  Uitgangspunt hierbij is dat wij grond aankopen en verkopen die wij inzetten voor onze opgaven. 

De Provinciale grondbank
In de provinciale grondbank zijn alle gronden opgenomen die bij de provincie in bezit zijn. Dit zijn gronden voor onze (vaar)wegen, gronden voor de aanleg van natuur, veenweide en infrastructuur, ruil- en restgronden.  De provincie heeft ruim 15.000 ha grond, waarvan ruim 12.000 ha structureel bezit (wegen, meren, vaarwegen, etc.). De resterende gronden zijn gronden die in tijdelijk bezit zijn ten bate van de provinciale opgaven.
Naast infrastructurele werken hebben wij grote opgaven ten aanzien van de landbouw, natuur, veenweide en stikstof. Voor deze opgaven maken we gebiedsgerichte plannen die al uitgewerkt of nog in voorbereiding zijn. Bij deze vraagstukken is de inzet van grond vaak één van de bepalende factoren. Bij de vaststelling van plannen wordt daarin ook het mandaat tot aankoop van gronden voor Gedeputeerde Staten opgenomen. Indien een plan nog in voorbereiding is dan is dit mandaat er nog niet, terwijl het wel wenselijk kan zijn om een strategische aankoop te doen. Er doen zich soms kansen voor die een bijdrage kunnen leveren aan bestaande of in voorbereiding zijnde plannen.

Strategische Grondvoorraad

Provinciale Staten heeft op  27-05-2020 een investeringskrediet van € 23,5 mln. beschikbaar gesteld om snel op aankoopkansen te kunnen inspringen, dit investeringskrediet heet "de Strategische Grondvoorraad". Aankoopkansen hebben zich sinds het beschikbaar stellen van het krediet meermaals voorgedaan. Er is op dit ogenblik grond aangekocht voor € 20,8 mln. (mei 2026).  De eerste aankopen (gezamenlijk 34,5 ha) dateren uit 2021. Een deel van deze gronden zullen worden ingezet voor het Veenweideprogramma en blijven vooralsnog op voorraad. Daarnaast is er een aantal potentiële aankopen aangewezen waarover momenteel marktconsultatie plaatsvindt.

Provinciale Staten hebben bij vaststelling van de 'Beliedsbrief Lânbou Fryslân 2025-2030 Noflijk Buorkje yn Fryslân' in januari 2025 gevraagd om een aankoopplan. Na de vaststelling van de Landbouwhoofdstructuur (Q1 2026) zal een instrumentatrium voor een actiever grondbeleid worden opgesteld.

Nationale Grondbank
Als alternatief voor de SGV zet het college daarom in voorkomende gevallen de Nationale Grondbank (NGB) in. Het Rijk en het ministerie van LNV hebben de NGB ingesteld als aanvulling op het provinciaal grondinstrumentarium (grondbanken, grondvoorraden, etc.). Het doel van de NGB is het faciliteren van de gebiedsprocessen in het kader van de transitie landelijk gebied (realisatie opgaven Nationaal Programma Landelijk Gebied – NPLG) en de transitie van de landbouw. De NGB kan door provincies worden ingezet voor aan- en verkoop van agrarische gronden en bedrijven. Aankopen door de NGB komen op naam en de balans van de Staat en rusten niet op de provinciale begroting.

Programma 2 Infrastructuur
De grotere infrastructurele projecten zijn grotendeels gerealiseerd of bevinden zich in de afrondende fase.

Hoewel de uitvoering daarmee vergevorderd is, wordt achter de schermen nog intensief gewerkt aan de juridische en administratieve afronding.

Daarbij gaat het onder meer om het borgen van de rechten en het in overeenstemming brengen van de eigendomssituatie met de uitgevoerde werkzaamheden c.q. specifieke afspraken.

Daarnaast dienen nog diverse percelen te worden geruild dan wel verkocht aan overheden, zodat beheer en onderhoud aansluit bij de feitelijke eigendomssituatie.

Parallel hieraan is gestart met de verkoopopgave die voortvloeit uit deze projecten. Deze opgave wordt in nauwe afstemming met andere provinciale opgaves uitgevoerd, met als doel om waar mogelijk via grondruilingen of eventuele interne overboekingen.

Programma 3- Natuur en Landbouw
Voor de natuurontwikkeling worden via lopende gebiedsprocessen diverse (grond)verwervingen en bedrijfsverplaatsingen uitgevoerd. De belangrijkste opgave voor de natuur is de realisatie van het Natuur Netwerk Nederland (NNN).  

In het voorjaar van 2025 is met het rapport ‘Healweis weromsjen Natuurnetwerk Nederland’ een tussenstand voorgelegd aan Provinciale Staten (PS). PS heeft opdracht gegeven aan Gedeputeerde Staten om een plan van aanpak uit te werken voor de realisatie van de restopgave van het NNN met de focus op de cruciale hectares en daarnaast de kansen voor de natuur buiten het NNN te onderzoeken via Grip op Kwaliteit. Het plan van aanpak is in januari 2026 voorgelegd aan PS. Er is besloten om als eerste in te zetten op het doelgericht versterken van de grondstrategie door het verjongen van de voorraad ruilgrond en de toepassing van flexibele pachtconstructies. Ten tweede wordt er ingezet op het opnieuw begrenzen van natuur door waar het kan natuur gelegen buiten het NNN uit te ruilen met natuur binnen het NNN.

De realisatie van natuur blijft plaatsvinden op vrijwillige basis. De beschikbare middelen binnen het natuurpact worden voor alle prioriteiten ingezet. Wij gaan een maximale inspanning leveren om de doelen binnen NNN zoveel mogelijk te realiseren, samen met Natuer mei de Mienskip (NmdM). De natuurontwikkeling vindt plaats in de gebieden De Mieden, Beekdal-Linde, Alde Feanen en Koningsdiep. Hierin wordt nauw samengewerkt met de gebiedscommissies. In de overige gebieden wordt samen met NmdM de natuurontwikkeling opgepakt. Uitgaande van de inzet van het gehele grondinstrumentarium verwachten wij nog ca. 200 ha te kunnen realiseren.

De doelstelling is om NNN-gronden die zijn ingericht via een openbare procedure te verkopen aan een eindbeheerder. Hiertoe is in het eerste kwartaal van 2026 een nieuw beleid Verkoop ingerichte natuur door Gedeputeerde Staten vastgesteld. Het doel hiervan is meer hectares ingerichte natuur te verkopen zonder dat dit ten koste gaat van het beheer hiervan. De verkoop van ingerichte natuurgronden wordt begroot op ca. 100 ha per jaar.

Programma 4 Ruimte en Klimaat:  Veenweide

De voortgang van de grondverwerving binnen het Veenweideprogramma is gering. Voor project De Hegewarren is het merendeel van de grondaankopen inmiddels gerealiseerd. Met de resterende grondeigenaren wordt in overleg gezocht naar mogelijkheden voor verplaatsing en/of andere passende oplossingen.

Voor de overige projecten binnen het Veenweideprogramma vindt de grondverwerving plaats in opdracht van of in afstemming met de Nationale Grondbank. In de praktijk betekent dit dat het Rijk, op advies van de provincie, gronden aankoopt met het oog op toekomstige inzet binnen gebiedsgerichte processen.

De voortgang van de verwerving wordt mede beïnvloed door de huidige dynamiek op de grondmarkt. Hoewel het aantal grondtransacties (en aanbod) beperkt is, laten de transacties die wel plaatsvinden vaak uitzonderlijk hoge verkoopprijzen zien. Deze prijsontwikkeling leidt tot een sterk gespannen markt, waarbij private partijen, en in het bijzonder agrarische ondernemers, regelmatig biedingen uitbrengen die aanzienlijk boven het niveau van de door de overheid gehanteerde taxatiewaarden liggen.

Programma 5 Economie en Mienskip: Terpenproject
Het terpenproject komt met het einde van de wettelijke herverkaveling Franekeradeel-Harlingen nu ook meer in een fase verpachting, beheer en toezicht. De gevestigde kwalitatieve verplichtingen voor de terpbescherming zal enige controle vragen. In totaal hebben wij 5 terpen met een kwalitatieve verplichting beschermd voor de toekomst, dit omvat circa 12 hectare. Daarnaast hebben wij 6 terpen in eigendom, dit omvat circa 10,5 hectare. De terpen in eigendom worden verpacht met beperkingen ter bescherming van de archeologische waarde. Vanuit de afspraken binnen de wettelijke herverkaveling Franekeradeel-Harlingen zal nog 1 terp aan het eigendom worden toegevoegd en deze verwerving loopt.

Overig vastgoedbezit
De provincie  heeft ca. 12.000 ha structureel bezit. Het structureel bezit breidt zich deels uit door de aankoop van busremises ten behoeve van de uitvoering van de bus concessie in Fryslân. Een deel van de busremises zijn nu in eigendom of worden binnenkort in eigendom verkregen.  Voor de overige gewenste busremises vindt een actieve werving plaats. 

De agrarische grondprijs in onze provincie stijgt nog steeds. Dit betekent dat de verwerving van benodigde gronden duurder wordt, maar dat ons huidig grondbezit over het algemeen meer waard is geworden. Wij achten de risico’s op basis van deze ontwikkelingen beperkt. 

Eventuele afwaarderingen voor natuur, stikstof of veenweide opgaven worden vanuit deze opgaven bekostigd. Deze afwaarderingen of het leggen van kwalitatieve verplichten zijn alleen mogelijk indien er ook daadwerkelijk budgetten voor gereserveerd zijn.